Warga dolna

Ten artykuł dotyczy stawonogów. Zobacz też: wargi ust u ssaków.
Przekształcenia w różnych typach aparatów gębowych: warga dolna oznaczona kolorem niebieskim i skrótem lb; A – aparat typu gryzącego u prostoskrzydłego; B – aparat typu gryząco-liżącego pszczoły miodnej; C – aparat typu ssącego motyla; D – aparat typu kłująco-ssącego samicy komara
Aparat gębowy prostoskrzydłych (Orthoptera): a: pleurostom (pleurostoma); b: żuwaczka (mandibula); c: warga górna (labrum); d: głaszczek szczękowy (palpus maxilliaris); e: głaszczek wargowy (palpus labialis); f: warga dolna (labium); g: szczęka (maxilla).

Warga dolna, labium (łac. labium) – element narządów gębowych stawonogów, umieszczony w tylnej części głowy, za szczękami (I pary) a przeciwstawnie do wargi górnej. Może pomagać w pobieraniu pokarmu lub służyć osłonie czy prowadzeniu innych elementów narządów gębowych[1][2][3][4][5].

Sześcionogi[edytuj | edytuj kod]

Warga dolna sześcionogów powstała z zespolenia drugiej pary szczęk (maxillae secundae)[1][3][6][4][7]. Typowo zbudowana warga dolna występuje w aparatach gębowych typu gryzącego i składa się z elementów: zabródka, przedbródka i dwóch par: języczków, przyjęzyczków i głaszczków wargowych[2][8]. Zabródek zwykle podzielony jest na dwa skleryty: bródkę i podbródek[7], który zrastać może się z gulą. Błoniasty języczek występujący w aparacie gryzącym chrząszczy (ligula) nie odpowiada języczkom innych owadów (glossae)[9]. Warga dolna może być różnorodnie przekształcona. W aparacie gębowym kłująco-ssącym może być silnie wydłużona i pełnić funkcję sztyletu u wszy[5] lub kłujki (rostrum), stanowiącej osłonkę dla szczeci kłujących (sztyletów) u pluskwiaków i często członowanej[8][10][11]. W typie gryząco-liżącym u pszczół warga dolna jest zakrzywiona w dół i do wewnątrz, tworząc rurkę służącą do zasysania nektaru[12]. W aparatach typu ssącego jak u motyli mocno uwsteczniona[2][8]. Czasami labium tworzy dno jamy przedgębowej[1][4]. W aparacie kłująco-ssącym hematofagicznych muchówek długoczułkich warga dolna jest mięsista i tworzy pochewkę dla kłujki, czasem także ją podtrzymując przy wbijaniu. W aparacie gębowym typu liżąco-ssącego muchówek łękorysych (Cyclorrhapa) przekształca się w mięsisty ryjek (trąbkę, proboscis), w którym zabródek tworzy część nasadową, przedbródek formuje tekę, a głaszczki wargowe tworzą tarczę oralną, u form hematofagicznych zesklerotyzowaną i ząbkowaną[13][14]. U larw ważek warga dolna jest przekształcona w poszerzony organ chwytny zwany maską[10][15].

Pozostałe stawonogi[edytuj | edytuj kod]

U szczękoczułkowców (Euchelicerata), w rządzie pająków (Araneae) tworzy dno jamy gębowej, a u skorupiaków (Crustacea) przyjmuje postać wewnętrznego wyrostka podobnego do płytki (ang. metastoma)[1][16][17]. U widłonogów (Copepoda) labium wspomaga proces rozdrabniania pokarmu[18]. Obunogi (Amphipoda) mają labium zazwyczaj podzielone na dwa płaty (paragnaty), z których każdy może być dalej podzielony na płat zewnętrzny, środkowy płat wewnętrzny i przedłużenie tylno-boczne (płat żuchwy)[19]. U wioślarek (Cladocera), oprócz rodziny Leptodoridae, warga dolna nie występuje[20].

Spośród wijów zrośnięcie się szczęk II pary w wargę dolną nastąpiło u drobnonogów, podczas gdy u skąponogów i dwuparców zanikły one całkowicie[21].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Labium, [w:] Mary Ann Basinger Maggenti, Armand R. Maggenti, Scott Lyell Gardner, Online Dictionary of Invertebrate Zoology, 2005, s. 514 [dostęp 2020-06-20] (ang.).
  2. a b c Warga dolna, [w:] Józef Razowski, Słownik entomologiczny, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987, s. 256-257, ISBN 83-01-07907-X.
  3. a b Labium - Entomologists' glossary - Amateur Entomologists' Society (AES), www.amentsoc.org [dostęp 2020-06-20].
  4. a b c Labium, [w:] Gordon Gordh, David Headrick, A Dictionary of Entomology, King's Lynn: CABI Publishing, 2001, s. 502, ISBN 978-0-85199-291-4.
  5. a b Nathan D. Burkett-Cadena, Chapter 2 - Morphological Adaptations of Parasitic Arthropods, [w:] Gary R. Mullen, Lance A. Durden (red.), Medical and Veterinary Entomology (Third Edition), Academic Press, 2019, s. 17–22, DOI10.1016/b978-0-12-814043-7.00002-9, ISBN 978-0-12-814043-7 [dostęp 2020-06-20] (ang.).
  6. Insect - Insect societies, Encyclopedia Britannica [dostęp 2020-06-20] (ang.).
  7. a b Ryszard Szadziewski, Przemysław Trojan: nadgromada: sześcionogi – Hexapoda. W: Zoologia: Stawonogi. T. 2, cz. 2 Tchawkodyszne. Czesław Błaszak (red. nauk.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, s. 53-85.
  8. a b c Mouthparts, [w:] Phillip W. Hadlington, Judith A. Johnston, An Introduction to Australian Insects, Hong Kong: UNSW Press, 1998, s. 11-12, ISBN 0-86840-465-9.
  9. Marek Wanat: rząd: chrząszcze – Coleoptera. W: Zoologia: Stawonogi. T. 2, cz. 2 Tchawkodyszne. Czesław Błaszak (red. nauk.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, s. 260.
  10. a b Insect's Mouth, www.brisbaneinsects.com [dostęp 2020-06-20].
  11. Barbara Lis, Jerzy A. Lis: Rząd: pluskwiaki – Hemiptera. W: Zoologia t. 2 Stawonogi cz. 2 Tchawkodyszne. Czesław Błaszak (red.). Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012.
  12. Insect mouthparts - Amateur Entomologists' Society (AES), www.amentsoc.org [dostęp 2020-06-20].
  13. Ryszard Szadziewski, Wojciech Giłka: Rząd: muchówki – Diptera. W: Zoologia t. 2 Stawonogi cz. 2 Tchawkodyszne. Czesław Błaszak (red.). Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012, s. 390-402.
  14. Mouth Parts in Insects (With Diagram), Biology Discussion, 2 maja 2016 [dostęp 2020-06-20] (ang.).
  15. Rafał Bernard, Paweł Buczyński: rząd: ważki – Odonata. W: Zoologia t. 2 Stawonogi cz. 2 Tchawkodyszne. Czesław Błaszak (red.). Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012.
  16. Definition of METASTOMA, www.merriam-webster.com [dostęp 2020-06-20] (ang.).
  17. Metastoma, [w:] Crustacea Glossary::Definitions, research.nhm.org [dostęp 2020-06-21].
  18. Jan Igor Rybak, Leszek A. Błędzki, Widłonogi, Copepoda: Cyclopoida, Klucz do oznaczania, wyd. I, Warszawa: Biblioteka Monitoringu Środowiska, Inspekcja Ochrony Środowiska, 2005, s. 14, ISBN 83-7217-253-6.
  19. Labium, [w:] Crustacea Glossary::Definitions, research.nhm.org [dostęp 2020-06-21].
  20. Jan Igor Rybak, Leszek A. Błędzki, Słodkowodne skorupiaki planktonowe. Klucz do oznaczania gatunków, wyd. I, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2010, s. 28, ISBN 978-83-235-0738-3.
  21. Jolanta Wytwer: nadgromada: wije – Myriapoda. W: Zoologia t. 2 Stawonogi cz. 2 Tchawkodyszne. Czesław Błaszak (red.). Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012.

© Materiał pochodzi z Wikipedia i jest na licencji GFDL

Losowe treści:

Wydarzenia

W Moskwie odsłonięto pierwszy w Rosji pomnik Jana Pawła II. Ma ponad 1,8 m wysokości i waży dwie tony.

Rocznice

1871 – zmarł Charles Babbage, angielski, matematyk i mechanik, twórca maszyny analitycznej

1976 – premiera filmu Brunet wieczorową porą

Muzyka

21 listopada ukaże się nowy singiel wokalistki zatytułowany "Marry The Night". Artystka zaprezentowała właśnie okładkę nowego singla. Na singlu usłyszymy także prawdopodobnie kilka remiksów. Jak zdradziła piosenkarka, "Marry The Night" opowiada o jej miłości do swojego rodzinnego miasta.

Sport

Adam Małysz zabierze do Maroka swoją żonę i córkę, które wystartują w rajdzie RMF Morocco Challenge - ta mocno zaskakująca wiadomość wywołała spore poruszenie w polskich mediach.