Władysław Żeleński

Ten artykuł dotyczy muzyka. Zobacz też: artykuł o Władysławie Żeleńskim – prawniku.
Władysław Żeleński
Ilustracja
Władysław Żeleński (przed 1907)
Imię i nazwisko Władysław Marcjan Mikołaj Żeleński
Data i miejsce urodzenia 6 lipca 1837
Grodkowice
Pochodzenie polskie
Data i miejsce śmierci 23 stycznia 1921
Kraków
Instrumenty fortepian, organy
Gatunki muzyka poważna, muzyka romantyczna, muzyka neoromantyczna
Zawód kompozytor, pedagog
Powiązania Konserwatorium Krakowskie
Odznaczenia
Kawaler Orderu Franciszka Józefa (Austro-Węgry)

Władysław Marcjan Mikołaj Żeleński (ur. 6 lipca 1837 w Grodkowicach, zm. 23 stycznia 1921 w Krakowie)[1][2]polski kompozytor, pedagog, organizator życia muzycznego.

Portret Władysława Żeleńskiego pędzla Jacka Malczewskiego

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Wywodził się z rodu Żeleńskich herbu Ciołek, osiadłych pod Krakowem, m.in. w Grodkowicach. Jego ojciec, Marcjan Żeleński (1804–1846), był wybitnie uzdolnionym pianistą amatorem, próbującym swoich sił w kompozycji; brał udział w powstaniu listopadowym; w 1833 poślubił Kamilę Russocką, matkę kompozytora. Władysław był drugim z pięciorga dzieci[1]. 23 lutego 1846 w trakcie tzw. rzezi galicyjskiej dwór w Grodkowicach został napadnięty przez uzbrojonych chłopów, Marcjan Żeleński zginął[1][3], a jego żona z dziećmi wkrótce przeniosła się do Krakowa[1].

W latach 1850–1857 Władysław Żeleński uczęszczał do krakowskiego Gimnazjum św. Anny (Kolegium Nowodworskiego), ucząc się równocześnie gry na fortepianie u Kazimierza Wojciechowskiego, a od 1854 u Jana Germasza. W zakresie kompozycji kształcił się u Franciszka Mireckiego. W wieku 20 lat Żeleński miał już w swoim dorobku kompozytorskim dwa kwartety smyczkowe, trio fortepianowe oraz Uwerturę na orkiestrę, której prawykonaniem osobiście dyrygował na koncercie 29 lipca 1857 w Krakowie[1].

W 1857, na życzenie matki, rozpoczął studia na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego[1][4], które kontynuował na Uniwersytecie Karola w Pradze, uzyskując w 1862 tytuł doktora[1].

W Pradze podjął też dalsze studia muzyczne, gdzie od 1859 kształcił się w zakresie gry fortepianowej u Alexandra Dreyschocka. Wkrótce porzucił jednak myśl o karierze pianistycznej, koncentrując się na studiach kontrapunktu i gry organowej pod kierunkiem Josefa Krejčiego. Nie jest pewne czy był formalnie studentem tzw. Praskiej Szkoły Organowej, której Krejči był dyrektorem, czy raczej został jego prywatnym uczniem[1].

Z końcem 1866 rozpoczął studia kompozytorskie w Konserwatorium Paryskim u Napoléona-Henriego Rebera[1][4], pracując równocześnie nad swoją nigdy nieukończoną operą Dziwożona[1]. W latach 1868–1870 prywatnie uzupełniał studia kompozytorskie u Bertolda Damckego[1][4]. Z tego okresu pochodzi symfoniczny obraz charakterystyczny W Tatrach[1].

W 1870 Żeleński powrócił do kraju. Początkowo działał w Krakowie, gdzie 30 stycznia 1871 odbył się jego koncert kompozytorski. Następnie przeniósł się do Warszawy, gdzie po śmierci Stanisława Moniuszki objął klasę harmonii i kontrapunktu w Konserwatorium Warszawskim. W 1878 został dyrektorem artystycznym Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego. W 1881 powrócił na stałe do Krakowa. Z jego inicjatywy zostało powołane Konserwatorium Krakowskie, w którym aż do śmierci w 1921 pełnił funkcję dyrektora. W konserwatorium prowadził także klasę organów i wykładał przedmioty teoretyczne. Jednym z jego uczniów był pianista i kompozytor Zygmunt Stojowski[5].

W 1913, w 75. rocznicę swoich urodzin, otrzymał honorowe obywatelstwo miasta Krakowa[6][7].

Został pochowany na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie, w grobowcu rodzinnym (kw. Ka)[8].

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

W 1872 poślubił Wandę Grabowską (1841–1904), z którą miał trzech synów: Stanisława Żeleńskiego – architekta, Tadeusza Boya-Żeleńskiego – tłumacza, satyryka, pisarza, lekarza z zawodu oraz Edwarda Żeleńskiego – urzędnika bankowego[5]. Po śmierci pierwszej żony, ożenił się w 1907 z Teklą Symonowicz (1838–1935)[6].

Odznaczenie[edytuj | edytuj kod]

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Żeleński był jednym z głównych przedstawicieli neoromantyzmu w muzyce polskiej, najwybitniejszym po Stanisławie Moniuszce twórcą oper i pieśni[10][2]. Komponował też utwory instrumentalne – orkiestrowe, kameralne, na instrumenty solowe i z towarzyszeniem orkiestry[6][2].

Na jego estetykę twórczą największy wpływ miała muzyka Mendelssohna i Schumanna, później także Moniuszki i Smetany. Spośród kompozytorów dramatu operowego najwyżej cenił Glucka. Znikome są natomiast związki jego muzyki z twórczością Chopina, co wynikało z obawy przed zbytnim poddaniem się jego wpływom. Od lat 80. ideałem stała się dlań muzyka Brahmsa, podziwiał dzieła Dvořáka i Czajkowskiego, chwalił dramat muzyczny Wagnera za ścisłość zespolenia muzyki z tekstem. Jednym ze źródeł artystycznej inspiracji była dla Żeleńskiego muzyka ludowa, po którą sięgał w poczuciu patriotycznego obowiązku[11].

Skomponował m.in. 4 opery (Konrad Wallenrod, Goplana, Janek, Stara Baśń), utwory orkiestrowe (2 uwertury: W Tatrach i Echa leśne, 2 symfonie), Koncert fortepianowy Es-dur, Romans na wiolonczelę i orkiestrę, utwory kameralne (sekstet smyczkowy, 4 kwartety smyczkowe, kwartet fortepianowy, 2 tria fortepianowe), utwory na skrzypce i fortepian, utwory fortepianowe (w tym 2 sonaty i liczne miniatury), preludia na organy, a także liczne pieśni na głos i fortepian, inspirowane twórczością polskich poetów, m.in. Mickiewicza, Asnyka, Krasińskiego, Lenartowicza, Przerwy-Tetmajera[12][2]. Skomponował też 8 pieśni do słów zaprzyjaźnionej z rodziną Żeleńskich Narcyzy Żmichowskiej, zebranych we wspólnym wydaniu Pieśni Gabryelli (Warszawa, 1897)[13].

Twórczość Żeleńskiego została w dużym stopniu zapomniana. Większość wydań jego dzieł jest dziś trudno dostępna – wiele utworów zaginęło, a współczesne wznowienia tych zachowanych są rzadkością[14][2]. W polskim repertuarze koncertowym od blisko 80 lat muzykę Żeleńskiego reprezentuje jedynie uwertura W Tatrach, kilkanaście pieśni i Kwartet fortepianowy op. 61 oraz arie z oper Goplana i Janek. Za życia kompozytora jego utwory, choć cieszyły się dużym uznaniem i odnosiły sukcesy, to swoim oddziaływaniem nie wykroczyły nigdy szerzej poza granice ziem polskich, a po 1900 zostały uznane za konserwatywne i przyćmione przez kompozytorów Młodej Polski[14].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j k l Negrey 2012 ↓, s. 392.
  2. a b c d e Chechlińska 2004 ↓.
  3. Antoni Tessarczyk: Rzeź galicyjska 1846 r. czyli szczegółowy opis dokonanych morderstw, rozbojów i łupieztw, wraz z ważniejszymi wypadkami jakie tym okropnym scenom towarzyszyły w związku z intrygami biurokracyi. Kraków: W drukarni Stanisława Cieszkowskiego, 1848, s. 69-70.
  4. a b c Małgorzata Kosińska: Władysław Żeleński (pol.). culture.pl. [dostęp 2011-09-14].
  5. a b Negrey 2012 ↓, s. 393.
  6. a b c Negrey 2012 ↓, s. 394.
  7. Kurjer Lwowski z Soboty dnia 15 Marca 1913, s. 3 (pol.). W: Österreichische Nationalbibliothek [on-line]. [dostęp 2018-08-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-08-27)].
  8. Spis osób pochowanych na Cmentarzu Rakowickim w KrakowieSpis osób pochowanych na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie (osoby pochowane do 1939 r.) (pol.). W: Cmentarium [on-line]. [dostęp 2018-08-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-08-28)].
  9. Hof- und Staatshandbuch der Österreichisch-Ungarischen Monarchie für das Jahr 1918. Wiedeń: 1918, s. 185.
  10. Chodkowski 1995 ↓, s. 987.
  11. Negrey 2012 ↓, s. 398.
  12. Negrey 2012 ↓, s. 400.
  13. Negrey 2012 ↓, s. 395.
  14. a b Negrey 2012 ↓, s. 397-398.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Maciej Negrey: Żeleński Władysław. W: Encyklopedia muzyczna PWM. Elżbieta Dziębowska (red.). Wyd. I. T. 12: W–Ż część biograficzna. Kraków: PWM, 2012, s. 392-401. ISBN 978-83-224-0935-0. (pol.)
  • Encyklopedia muzyki. Andrzej Chodkowski (red.). Warszawa: PWN, 1995, s. 987-988. ISBN 83-01-11390-1. (pol.)
  • Zofia Chechlińska: Żeleński, Władysław. W: The New Grove Dictionary of Music and Musicians, vol. Z. Oxford University Press, 2004. ISBN 978-0-19-517067-2. (ang.)
  • Zdzisław Jachimecki: Władysław Żeleński. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1987, seria: Biblioteka Słuchacza. ISBN 83-224-0370-4.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]


© Materiał pochodzi z Wikipedia i jest na licencji GFDL

Losowe treści:

Wydarzenia

W Moskwie odsłonięto pierwszy w Rosji pomnik Jana Pawła II. Ma ponad 1,8 m wysokości i waży dwie tony.

Rocznice

1871 – zmarł Charles Babbage, angielski, matematyk i mechanik, twórca maszyny analitycznej

1976 – premiera filmu Brunet wieczorową porą

Muzyka

21 listopada ukaże się nowy singiel wokalistki zatytułowany "Marry The Night". Artystka zaprezentowała właśnie okładkę nowego singla. Na singlu usłyszymy także prawdopodobnie kilka remiksów. Jak zdradziła piosenkarka, "Marry The Night" opowiada o jej miłości do swojego rodzinnego miasta.

Sport

Adam Małysz zabierze do Maroka swoją żonę i córkę, które wystartują w rajdzie RMF Morocco Challenge - ta mocno zaskakująca wiadomość wywołała spore poruszenie w polskich mediach.