Skrótowiec

Skrótowiec, akronim[1][2] (stgr. ἄκρος ákros „skrajny” + ὄνομα ónoma „imię, nazwa”) – słowo utworzone przez skrócenie wyrażenia składającego się z dwóch lub więcej słów[3][4]. Istnieje także niewielka grupa skrótowców powstałych ze skrócenia jednego słowa. W ujęciu słowotwórczym skrótowce to specyficzna klasa derywatów (wyrazów pochodnych). Derywaty te funkcjonują zarówno w języku mówionym, jak i w postaci pisanej, co odróżnia je od skrótów właściwych, będących jedynie konwencjonalnym sposobem zapisu wyrazów[5]. Skrótowce bywają popularnie utożsamiane ze skrótami, choć według terminologii językoznawczej pojęcia te nie są tożsame. Akronimy bywają traktowane jako specyficzny rodzaj skrótów[4][6][7].

Skrótowce wykazują często właściwości odmienne od reszty słownictwa; wiele z nich ma na przykład akcent oksytoniczny (akcent końcowy, na ostatniej sylabie), np. AWS (Akcja Wyborcza Solidarność) /awues/, BBC (British Broadcasting Corporation) /bibis-i/.

Skrótowce w języku polskim[edytuj | edytuj kod]

Klasyfikacja skrótowców[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze próby stworzenia taksonomii skrótowców podjęli jeszcze przed II wojną światową Jan Otrębski i Henryk Ułaszyn; wyodrębnili oni wówczas cztery klasy. Jednak najbardziej znany jest podział rozpowszechniony przez Słownik poprawnej polszczyzny i Słownik ortograficzny języka polskiego pod redakcją Mieczysława Szymczaka.

Skrótowce literowe[edytuj | edytuj kod]

Skrótowce literowe składają się z pierwszych liter wyrazów skracanego wyrażenia, przy czym każda z tych liter wymawiana jest osobno, np.:

  • AGD – artykuły gospodarstwa domowego /a-gie-de/
  • AZS – Akademicki Związek Sportowy /a-zet-es/
  • NBP – Narodowy Bank Polski /en-be-pe/
  • BBWR – Bezpartyjny Blok Wspierania Reform lub Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem /be-be-wu-er/
  • PZU – Powszechny Zakład Ubezpieczeń /pe-zet-u/
  • RP – Rzeczpospolita Polska /er-pe/.

Zapisuje się je bez kropek po każdej literze. Przy odczytywaniu skrótowców literowych akcentuje się ostatnią sylabę, np. /pe-zet-u/[8].

Skrótowce głoskowe[edytuj | edytuj kod]

Skrótowce głoskowe (głoskowce) składają się, tak jak literowce, z pierwszych liter skracanego wyrażenia, jednak litery te wymawiane są tu łącznie, jako suma głosek. Obejmują większość skrótowców zawierających jedną lub więcej niż jedną samogłoskę, np.:

  • GUS – Główny Urząd Statystyczny /gus/
  • OBOP – Ośrodek Badania Opinii Publicznej /obop/
  • PAN – Polska Akademia Nauk /pan/
  • ZUS – Zakład Ubezpieczeń Społecznych /zus/.

Przy odczytywaniu głoskowców akcentuje się przedostatnią sylabę, np. /obop/[9].

Skrótowce grupowe[edytuj | edytuj kod]

Skrótowce grupowe (grupowce, sylabowce) składają się z grupy głosek (najczęściej pierwszych sylab), którymi rozpoczynają się słowa skracanego wyrażenia, i wymawiane są jako suma połączonych głosek (sylab). Do tej kategorii zaliczane są też skrótowce utworzone z połączenia sylab tego samego wyrazu (najczęściej pierwszej i ostatniej). Wielką literą pisana jest najczęściej tylko pierwsza litera skrótowca, np.:

  • Pafawag – Państwowa Fabryka Wagonów /pafawag/
  • Polfa – Polska Farmacja /polfa/
  • Fablok – Fabryka Lokomotyw /fablok/
  • baon – batalion /baon/.

Skrótowce mieszane[edytuj | edytuj kod]

Skrótowce mieszane (kombinowane) mają niejednorodną strukturę, są kombinacjami dwóch lub nawet trzech wymienionych powyżej typów, w związku z czym wyróżnia się wśród nich:

  • literowo-głoskowe, np.:
    • CBOS – Centrum Badania Opinii Społecznej /cebos/
    • CPLiA – Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego /cepelia/
    • SGPiS – Szkoła Główna Planowania i Statystyki /es-gie-pis/
  • literowo-grupowe, np.:
    • PZMot – Polski Związek Motorowy /pe-zet-mot/
    • PZKosz – Polski Związek Koszykówki /pe-zet-kosz/
  • głoskowo-grupowe, np.:
    • Polmos – Polski Monopol Spirytusowy /polmos/
  • grupowo-literowo-głoskowe (bardzo mała grupa), np.:
    • Arged – artykuły gospodarstwa domowego /arged/[10].

Skrótowce złożeniowe[edytuj | edytuj kod]

Skrótowce złożeniowe (w tym złożone z obcych elementów) to takie, w których skład wchodzi cały wyraz określany i część wyrazu określającego, np.:

  • Investbank – bank inwestycyjny /investbank/
  • Amerbank – bank amerykański /amerbank/.

Skrótowce angielskie w języku polskim[edytuj | edytuj kod]

Wymawianie głoskowe skrótowców jest charakterystyczne dla języka polskiego, natomiast w innych językach mogą obowiązywać odmienne reguły. Na przykład w języku angielskim krótsze skrótowce wymawiane są literowo. W związku z tymi różnicami wiele literowców angielskich jest w języku polskim wymawianych głoskowo, np.:

  • CMYKCyan Magenta Yellow Black: pol. /cmyk/, ang. /si-em-waɪ-ˈkeɪ/
  • HIVhuman immunodeficiency virus: pol. /hiw/, ang. /eɪtʃ-aɪ-ˈvi/
  • UFOunidentified flying object: pol. /ufo/, ang. /ju-ef-ˈəʊ/
  • VIPvery important person: pol. /wip/, ang. /vi-aɪ-ˈpi/.

Wymawianie literowe dotyczy w angielskim skrótowców dwu-, trój- i niektórych czteroliterowych. Skrótowce pięcioliterowe i dłuższe, a także niektóre czteroliterowe, są podobnie jak w języku polskim wymawiane sylabicznie, np.:

  • AIDSacquired immunodeficiency syndrome: pol. /ejds/, ang. /eɪdz/
  • NATONorth Atlantic Treaty Organization: pol. /nato/, ang. /neɪtəʊ/
  • laserlight amplification by stimulated emission of radiation: pol. /laser/, ang. /leɪzə/
  • radarradio detection and ranging: pol. /radar/, ang. /reɪdə/.

Przykładem skrótowca w obydwu językach wymawianego literowo jest:

  • HTMLHypertext Markup Language: pol. /ha-te-em-el/, ang. /eɪʧ-ti-em-ˈel/.

Odmiana skrótowców[edytuj | edytuj kod]

Zarówno skrótowce głoskowe, jak i literowe, które kończą się samogłoską, pozostają w języku polskim nieodmienne (np. PKO, USA), natomiast te zakończone spółgłoską odmieniają się jak rzeczowniki (np. ZUS, ONZ)[9]. Jeśli skrótowiec się odmienia, końcówki zapisuje się z użyciem łącznika, np.: w HTML-u, z GUS-em. Wyjątkiem są skrótowce kończące się na T lub Ł: w miejscowniku poza pierwszą literą zapisuje się je małymi literami oraz pomija łącznik, np.: WATWacie[11]. Łącznik pomija się też, gdy skrótowiec kończy się małą literą: PolfaPolfy.

Użycie apostrofu zamiast łącznika, np. DJ’a, jest niezgodne z polskimi przepisami ortograficznymi. Końcówkę należy zapisać małą literą i oddzielić ją od tematu za pomocą łącznika[12].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Jan Grzenia, abrewiacja i akronim [w:] Poradnia językowa [online], PWN, 4 października 2005 [dostęp 2019-09-10].
  2. Stanisław Sierotwiński: Słownik terminów literackich. Wrocław, Łódź: Ossolineum, 1986, s. 20. ISBN 83-04-01914-0.
  3. František Štraus: Príručný slovník literárnovedných termínov. Wyd. 2. Bratysława: Vydavateľstvo Spolku slovenských spisovateľov, 2005, s. 13. ISBN 80-8061-208-0. (słow.)
  4. a b Mistrík 1993 ↓, s. 57.
  5. Katarzyna Kłosińska, Skrót a skrótowiec [w:] Poradnia językowa [online], PWN, 26 listopada 2016 [dostęp 2019-09-10].
  6. Mistrík 1993 ↓, s. 384.
  7. Jan Grzenia, Szkolny słownik ortograficzny, Nomen Omen, 2010, s. 19, ISBN 978-83-62187-04-1.
  8. Bąk 1977 ↓, s. 231.
  9. a b Bąk 1977 ↓, s. 232.
  10. Przykład podany w Słowniku poprawnej polszczyzny W. Doroszewskiego, PWN 1980. Obecnie istnieje kilka firm o nazwie Arged.
  11. Skrótowce zakończone na T i Ł [w:] Zasady pisowni i interpunkcji [online], PWN [dostęp 2019-02-18].
  12. Jeśli skrótowiec się odmienia [w:] Zasady pisowni i interpunkcji [online], PWN [dostęp 2019-09-10].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

  • Skrótowce [w:] Zasady pisowni i interpunkcji [online], PWN [dostęp 2019-02-18].

© Materiał pochodzi z Wikipedia i jest na licencji GFDL

Losowe treści:

Wydarzenia

W Moskwie odsłonięto pierwszy w Rosji pomnik Jana Pawła II. Ma ponad 1,8 m wysokości i waży dwie tony.

Rocznice

1871 – zmarł Charles Babbage, angielski, matematyk i mechanik, twórca maszyny analitycznej

1976 – premiera filmu Brunet wieczorową porą

Muzyka

21 listopada ukaże się nowy singiel wokalistki zatytułowany "Marry The Night". Artystka zaprezentowała właśnie okładkę nowego singla. Na singlu usłyszymy także prawdopodobnie kilka remiksów. Jak zdradziła piosenkarka, "Marry The Night" opowiada o jej miłości do swojego rodzinnego miasta.

Sport

Adam Małysz zabierze do Maroka swoją żonę i córkę, które wystartują w rajdzie RMF Morocco Challenge - ta mocno zaskakująca wiadomość wywołała spore poruszenie w polskich mediach.