SARS-CoV-2

 Ten artykuł dotyczy wirusa. Zobacz też: choroba COVID-19, pandemia COVID-19 na świeciepandemia COVID-19 w Polsce
Wirus SARS-CoV-2
Ilustracja
Wirus SARS-CoV-2 (obraz z mikroskopu elektronowego)
Systematyka
Grupa Grupa IV ((+)ssRNA)
Rząd nidowirusy
Rodzina Coronaviridae
Rodzaj beta-koronawirus
Cechy wiralne
Skrót SARS-CoV-2
Kwas nukleinowy RNA
Nagi kwas nukleinowy Tak
Rezerwuar człowiek, nietoperze
Wywoływane choroby COVID-19
Wizualizacja wirusa SARS-CoV-2
Animacja przedstawiająca wnikanie wirusa do komórki

Wirus SARS-CoV-2 (od ang. Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2)[a][1][2]wirus należący do grupy koronawirusów, z pojedynczą nicią o dodatniej polaryzacji ssRNA(+)[3], który wywołuje ostrą chorobę układu oddechowego – COVID-19. Jest to siódmy znany chorobotwórczy dla ludzi gatunek z tej grupy wirusów[4].

Pierwsze przypadki zakażeń ludzi tym wirusem odnotowano pod koniec 2019 roku w mieście Wuhan we wschodnich Chinach[5][6]. Wirus przenosi się drogą kropelkową, a u niektórych chorych wywołuje ciężkie zapalenie płuc i ARDS wymagający zastosowania wentylacji mechanicznej[7][8].

Odkrycie[edytuj | edytuj kod]

Zachorowania powodowane niezidentyfikowanym wirusem rozpoczęły się w listopadzie 2019[9]. Pierwsze zakażenie miało miejsce 17 listopada 2019 r., zarażonym był 55-letni mężczyzna, mieszkaniec Wuhan[10][11]. Niedługo odnotowano grupę pacjentów cierpiących na zapalenie płuc nieznanej etiologii. Zachorowania te władze Chin powiązały z miejscem sprzedaży owoców morza w Wuhan w chińskiej prowincji Hubei[4], gdzie handlowano też żywymi zwierzętami[12]. Ostatniego dnia roku Chińskie Centrum Kontroli i Prewencji Chorób (CCDC, od ang. Chinese Center for Disease Control and Prevention; chiń. 中国疾病预防控制中心) wysłało do Wuhan zespół mający wspomóc władze lokalne, który przeprowadził dochodzenie epidemiologiczne mające ukazać przyczynę zachorowań[4]. Dochodzenie to wykluczyło koronawirusy powodujące SARS i MERS, wirusy wywołujące grypę ludzką i ptasią, a także inne popularne wirusy powodujące infekcje dróg oddechowych[12]. 7 stycznia 2020 władze Chin potwierdziły, że zachorowania powoduje nowy wirus z grupy koronawirusów, nazwany roboczo 2019-nCoV[13]. 5 dni później wirusolodzy dysponowali już jego zsekwencjonowanym genomem[12]. W nabłonku dróg oddechowych trzech pacjentów wykryto, po czym wyizolowano wirusa, którego genom cechował się dużym podobieństwem (identyczne w 85%) do beta-koronawirusów linii B izolowanych wcześniej z nietoperzybat SARS-like CoV (bat-SL-CoVZC45, MG772933.1)[4][14].

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Według oficjalnych informacji władz Chin źródłem, z którego wirus mógł się rozprzestrzenić, był targ rybny Huanan[15][16], gdzie sprzedawane były zarówno dzikie zwierzęta, jak i owoce morza[17][18][19]. Pojawiły się jednak zarzuty o braku pełnej informacji, także zarzut zniszczenia pierwotnych próbek, co spowodowało, że pochodzenie wirusa jest nadal przedmiotem dyskusji.

Budowa molekularna[edytuj | edytuj kod]

Budowa wirionu SARS-CoV-2 i glikoproteiny S

SARS-CoV-2 jest wirusem osłonkowym, którego genom stanowi jednoniciowe RNA o polarności dodatniej[20]. Każdy wirion SARS-CoV-2 ma kształt zasadniczo kulisty, choć nieco pleomorficzny, o średnicy 60–140 nm. Otoczony jest wyraźnymi wypustkami (ang. spikes) o długości 9–12 nm, nadającymi mu wygląd podobny do korony słonecznej[4]. Na dzień 13 marca 2020 roku przeprowadzono przynajmniej 75 kompletnych analiz genomu izolatów wirusa SARS-CoV-2[21]. Długość genomu wynosi od 29867 do 29903 nukleotydów[21] (dokładna liczba zależy od źródła i wynosi przykładowo 29891[20] lub 29903[22]), co czyni go, podobnie jak w przypadku innych koronawirusów, jednym z największych wirusów RNA, zarówno pod względem długości genomu, jak i rozmiaru wirionu[23].

Genom SARS-CoV-2 koduje białka niestrukturalne (ang. nonstructural proteins lub nsp; potrzebne do replikacji), strukturalne oraz pomocnicze (ang. accessory proteins)[24][25][26]. Podobnie jak inne koronawirusy, SARS-CoV-2 ma cztery białka strukturalne[23][27]:

  • S (ang. spike) – białko fuzyjne lub glikoproteina powierzchniowa – odpowiedzialne za interakcję z receptorem na powierzchni komórek;
  • E (ang. envelope) – białko płaszcza – odpowiedzialne m.in. za formowanie wirionów;
  • M (ang. membrane) – białko błonowe lub membranowe – główne białko macierzy wirusa;
  • N (ang. nucleocapsid) – białko nukleokapsydu – pełniące funkcję ochronną dla dużej cząsteczki RNA oraz uczestniczące w modyfikacji procesów komórkowych i replikacji wirusa.

Białko N utrzymuje genom RNA, a białka S, E i M tworzą razem otoczkę wirusa. Białko S jest odpowiedzialne za łączenie z błoną komórki gospodarza[27]. Glikoproteinę S funkcjonalnie różnicuje się na podjednostki S1 i S2. Podjednostka S1 pośredniczy w wiązaniu z receptorem powierzchniowym komórki gospodarza, a podjednostka S2 pośredniczy w fuzji z jej błoną komórkową i następnie wirus dostaje się do komórki poprzez endocytozę[28].

Porównanie białka S genomu SARS-CoV-2 z dwoma innymi izolatami wirusów pochodzących od nietoperzy: bat-SL-CoVZC45 i bat-SL-CoVZXC21 pokazuje niską, 75% zgodność. Szczególnie duże różnice wykazuje sekwencja nukleotydowa kodująca podjednostkę S1 w SARS-CoV-2 (zgodność w 68%), co czyni ją bardziej zbliżoną do odpowiedniej sekwencji nukleotydowej SARS-CoV. Można na tej podstawie wywnioskować, że SARS-CoV i nowy koronawirus wykorzystują ten sam receptor komórkowy, enzym konwertazy angiotensyny 2 (ACE2)[28]. Zostało to udowodnione eksperymentalnie, jak opisano w dalszej sekcji patogeneza.

W porównaniu z SARS zaobserwowano obecność czterech dodatkowych insercji reszt aminokwasowych na granicy pomiędzy podjednostkami S1 i S2[29].

Organizacja genomu SARS-CoV-2[30]
Identyfikator genomu NCBI MN985325
Rozmiar genomu 29882 zasady
Nazwa izolatu 2019-nCoV/USA-WA1/2020
Data opublikowania 24.01.2020
Charakterystyka białek genomu MN985325 SARS-CoV-2 (Nsp – białka niestrukturalne, Orf – otwarta ramka odczytu)[31]
Proteina Masa atomowa [kDa] Podobieństwo do SARS-CoV [%] Opis funkcji
Nsp1 19,8 91,1 Tłumienie odpowiedzi przeciwwirusowej w organizmie gospodarza
Nsp2 70,5 82,9
Nsp3 217,3 86,5 Kompleks białek Nsp3-Nsp4-Nsp6 bierze udział w replikacji wirusa
Nsp4 56,2 90,8 Kompleks białek Nsp3-Nsp4-Nsp6 bierze udział w replikacji wirusa
Nsp5 33,8 98,7 Główna proteaza (Mpro lub 3CLpro)
Nsp6 33,0 94,8 Kompleks białek Nsp3-Nsp4-Nsp6 bierze udział w replikacji wirusa
Nsp7 9,2 100,0 Kompleks białek Nsp7-Nsp8 jest częścią polimerazy RNA
Nsp8 21,9 99,0 Kompleks białek Nsp7-Nsp8 jest częścią polimerazy RNA
Nsp9 12,4 98,2 Wiązanie ssRNA
Nsp10 14,8 99,3 Istotne dla aktywności metylotransferazy Nsp16
Nsp11 1,3 92,3 Peptyd krótki
Nsp12 106,7 98,3 Polimeraza RNA
Nsp13 66,9 100,0 Helikaza/trifosfataza
Nsp14 59,8 98,7 Egzonukleaza typu 3'→5'
Nsp15 38,8 95,7 Endorybonukleaza specyficzna wobec urydyny
Nsp16 33,3 98,0 Metylotransferaza czapeczki RNA
S 141,2 87,0 Białko fuzyjne, pośredniczy w fuzji z receptorem powierzchniowym
Orf3a 31,1 85,1 Aktywuje inflamasom NLRP3
Orf3b 6,5 9,5
E 8,4 96,1 Białko płaszcza, biorące udział w morfogenezie i składaniu filamentów wirusowych
M 25,1 96,4 Białko błonowe, dominujący składnik otoczki
Orf6 7,3 85,7 Antagonista IFN typu I
Orf7a 13,7 90,2 Wywołuje indukowaną przez wirusa apoptozę
Orf7b 5,2 84,1
Orf8 13,8 45,3
N 45,6 94,3 Białko (fosfoproteina) nukleokapsydu, związane z genomem RNA wirusa
Orf9b 10,8 84,7 Antagonista IFN typu I
Orf9c 8,0 78,1
Orf10 4,4

Filogenetyka[edytuj | edytuj kod]

Sekwencje koronawirusa SARS-CoV-2 wykazują podobieństwa do beta-koronawirusów znalezionych u nietoperzy[32]. Wirus ten jest jednak genetycznie odmienny od innych koronawirusów, jak koronawirus związany z SARS i koronawirus związany z MERS[33].

Wyizolowano i opisano pięć genomów nowego koronawirusa, w tym[34]:

  • BetaCoV/Wuhan/IVDC-HB-01/2019
  • BetaCoV/Wuhan/IVDC-HB-04/2020
  • BetaCoV/Wuhan/IVDC-HB-05/2019
  • BetaCoV/Wuhan/WIV04/2019
  • BetaCoV/Wuhan/IPBCAMS-WH-01/2019.
Informacje genomowe
Identyfikator genomu NCBI MN908947
Rozmiar genomu 30473 zasady
Rok ukończenia 2020

Zalecany stopień bezpieczeństwa biologicznego (BSL) podczas prac z wirusem[edytuj | edytuj kod]

Wirus SARS-CoV-2 został zakwalifikowany do grupy 3 ryzyka mikrobiologicznego.

Światowa Organizacja Zdrowia zaleca przeprowadzanie prac z żywym wirusem, który może się namnażać (na przykład hodowli wirusów, izolacji wirusów, testów neutralizacji) w laboratoriach o minimum 3 stopniu bezpieczeństwa biologicznego z przepływem powietrza ukierunkowanym do wewnątrz (BSL-3).

Z kolei laboratoryjne prace diagnostyczne z preparatami inaktywowanymi (bez możliwości replikacji wirusa), takie jak na przykład sekwencjonowanie białek wirusa lub testy molekularne amplifikacji kwasów nukleinowych (NAAT) powinny być przeprowadzane w laboratoriach o minimum 2 stopniu bezpieczeństwa biologicznego (BSL-2)[35][36].

Objawy infekcji[edytuj | edytuj kod]

Objawy SARS-CoV-2 z zaznaczonymi miejscami występowania
 Główny artykuł: COVID-19.

Opisano serię przypadków osób zainfekowanych wirusem w Chinach. Pacjenci zgłaszali gorączkę i kaszel. Po czterech dniach u jednego z nich kaszel się nasilił, za to gorączka spadła. Z pierwszych trzech opisanych przypadków dwóch wyzdrowiało, stan jednego się pogorszył. Doszło do konieczności użycia wentylacji mechanicznej; leczenie zakończyło się zgonem[4].

Badania krwi często wykazywały małą liczbę białych krwinek (leukopenia i limfopenia)[12].

Wirulencja i patogeneza[edytuj | edytuj kod]

W porównaniu z wirusami SARS i MERS wirus SARS-CoV-2 jest mniej wirulentny ze znacznie mniejszym wskaźnikiem śmiertelności, za to dużo bardziej zakaźny. Eliminacja nowego wirusa następuje najprawdopodobniej szybciej niż SARS i MERS, chociaż dane dotyczące przypadków krytycznych są w tym kontekście niejednoznaczne[37][38].

Charakterystyka zakażeń wywoływanych przez wirus SARS-CoV-2[edytuj | edytuj kod]

Wirus SARS-CoV-2 może kolonizować i atakować[39][40][41][42][43][44][45][46][47][48][49][50][37]:

  • układ oddechowy – powodując w ciężkich przypadkach ostre atypowe zapalenie płuc oraz zespół ostrej niewydolności oddechowej;
  • układ nerwowy – wywołując objawy neurologiczne, jak ból głowy, nudności, uczucie splątania, zaburzenia świadomości, a w ciężkich przypadkach choroby naczyniowo-mózgowe. W przypadku wirusa SARS istnieją badania in vivo mówiące również o możliwości infekcji pnia mózgu[51]; pojawiły się również badania mówiąc o utracie węchu spowodowanej atakowaniem receptorów węchowych i smakowych przez wirus[52];
  • układ pokarmowy – powodując między innymi biegunkę i wymioty. Badania wykazały obecność wirusa w kale;
  • układ moczowy – wywołując powikłania takie jak ostre uszkodzenie nerek. Badania wykazały obecność wirusa w moczu pacjentów;
  • układ krwionośny – przyczyniając się do ostrej niewydolności serca.

Wirus może indukować nadmierną odpowiedź immunologiczną organizmu, co przejawia się zwiększeniem poziomów cytokin IL2, IL7, IL10, G-CSF, IP10, MCP1, MIP1A i TNFα[53]. Zobacz również sekcję immunopatologia.

W skrajnych przypadkach SARS-CoV-2 może doprowadzić do infekcji ogólnoustrojowej (sepsy), a RNA wirusa dostać się do krwi (wiremia).

Infekcja wirusem jest niespecyficzna i może przebiegać bezobjawowo lub z łagodnymi objawami, a pierwotnym szlakiem zakażenia jest najczęściej układ oddechowy. Czynniki kolonizacji nie są jednak do końca poznane[54][55].

Drogi szerzenia infekcji[edytuj | edytuj kod]

Przenoszenie wirusa z człowieka na człowieka[edytuj | edytuj kod]

20 stycznia 2020 r. Narodowa Komisja Zdrowia Chin ogłosiła, że możliwe jest przekazywanie wirusa z człowieka na człowieka[56][57], zwłaszcza gdy dwie osoby są ze sobą w bliskim kontakcie (odległość mniejsza niż 1,8 m[58] lub odległość mniejsza niż 1–2 m[59]). Uważa się, że rozprzestrzenia się on podobnie jak inne patogeny chorób układu oddechowego drogą kropelkową[7][58][59][60]. Do tej pory wirus został wykryty w wydzielinie z nosa i gardła, w plwocinie, moczu, stolcu, cieczy łzowej i krwi[61][62][63][64].

Singapurscy naukowcy zalecają traktowanie kału jako zakaźnego w oparciu o wykrycie wirusa w kale oraz zakaźnego wirusa SARS-CoV w ściekach z dwóch chińskich szpitali podczas pandemii SARS 2002/2003. Aby wykluczyć możliwość infekcji fekalno-oralnej oprócz infekcji kropelkowej i inhalacyjnej[65]. W badaniu na niewielkiej grupie osób wykazano, że wysokie miano wirusa na tekstyliach i powierzchniach przedmiotów można wykryć w sypialniach i łazienkach osób zakażonych koronawirusem nawet metodą PCR. Ograniczeniem badania był brak hodowli wirusów w celu wykazania ich żywotności, zatem zakaźność nie została ostatecznie udowodniona, ale autorzy badania zakładają na podstawie swoich wstępnych wyników, że prawdopodobne jest przeniesienie wirusa przez zakażone przedmioty[66]. Nowsze badania SARS-CoV-2 wykazały obecność zakaźnych cząstek wirusa w kale i w moczu, co sugeruje możliwość jego replikacji w przewodzie pokarmowym i układzie moczowym[67][68]. Nie wiadomo jeszcze, czy inne płyny ustrojowe zarażonej osoby, w tym wymiociny, mleko matki lub sperma, mogą zawierać zakaźne wirusy[69].

Badania w Holandii ujawniły obecność wirusa w ściekach, co pozwala przypuszczać, że badania ścieków mogą umożliwić monitorowanie krążenia wirusa w populacji nawet przy niewielkiej liczbie przypadków[70].

Na podstawie analiz ilościowych badań RT-PCR nosowej części gardła (nasopharynx) chińscy naukowcy wywnioskowali, że wirus, podobnie jak grypa, może być przenoszony również drogą wziewną (powietrzną)[71][72]. U 17 badanych pacjentów z objawami choroby miano wirusa w nosie było wyższe niż w gardle, a występowanie szczególnie w górnych drogach oddechowych odróżnia SARS-CoV-2 od wirusa wywołującego SARS[71]. Testy pacjentów z obszaru Monachium nie wykazały wirulencji z próbek kału pomimo wykrycia RNA wirusa. Miano wirusa w nosogardzieli było jednak 1000 razy wyższe niż w znanych wcześniej chorobach wywołanych koronawirusami, takimi jak SARS i MERS[73]. Dowodzi to, że wirus replikuje się już w górnych drogach oddechowych, chociaż dopiero w głębszych obszarach płuc może wchodzić w fuzję z komórkami gospodarza i namnażać się poprzez wiązanie z receptorem błonowym ACE2 (konwertaza angiotensyny 2; kininaza II) dzięki domenie wiążącej receptor (ang. Receptor Binding Domain) zakodowanej w białku fuzyjnym S (ang. Spike) wirusa SARS-CoV-2. Rozszerzenie tropizmu tkankowego do obszarów gardła prowadzi do założenia, że wirus zawiera proteazę furynopodobną, która jest niezbędna na etapie cięcia enzymatycznego (ang. Cleaving) w celu wejścia do komórki gospodarza i następnie replikacji w niej[74][75][76].

W badaniu z udziałem dziewięciu pacjentek, które były zakażone SARS-CoV2 w ostatnim trymestrze ciąży, każde z dziewięciorga dzieci okazało się wolne od infekcji wirusem po urodzeniu przez cesarskie cięcie. Na tej podstawie autorzy badania stwierdzili, że wirus nie przenosi się w łonie matki[77]. Do 6 lutego 2020 roku chińskie instytucje zdrowia publicznego zarejestrowały tylko dziewięcioro niemowląt, u których wykazano obecność wirusa. Autorzy badania za możliwą przyczynę tej niewielkiej liczby wskazują stosunkowo dużą liczbę przypadków skąpoobjawowych wśród dzieci, a także niedostateczny system raportowania przypadków[78].

Ze względu na rozmiar (od 60 do 140 nm) wirus jest przepuszczany przez maski z filtrami FFP1, P1,FFP2, P2, N95, N99, FFP3, P3, N100 (filtracja wszystkich cząstek o średnicy 0,3 mikrona lub większych)[79].

Wpływ warunków środowiskowych na transmisyjność wirusa[edytuj | edytuj kod]

Nie jest jasne, czy transmisja wirusa odbywa się poprzez kontakt z zanieczyszczonymi powierzchniami i przedmiotami[58]. Analiza 22 badań dotyczących przeżywalności koronawirusów istotnych z medycznego punktu widzenia (takich jak SARS-CoV i MERS-CoV) na powierzchniach pokazuje, że wirusy te mogą utrzymywać się na powierzchniach materiałów wykonanych z metalu, szkła lub tworzywa sztucznego do dziewięciu dni w temperaturze pokojowej. Pozostają jednak zakaźne przez średnio cztery do pięciu dni, ale mogą być inaktywowane środkami dezynfekującymi. Według naukowców zaangażowanych we wspomniane badania odkrycia te można zastosować do SARS-CoV-2[80][81].

Temperatura wpływa na aktywność i przeżywalność wirusa SARS-CoV-2, który jest wysoce stabilny w temperaturze 4 °C i może w niej przetrwać znacznie dłużej niż 14 dni. W temperaturze pokojowej (22 °C) i wyższej przeżywalność wirusa nie przekracza 14 dni, a w temperaturze 70 °C czas inaktywacji wirusa to 5 minut. W temperaturze pokojowej wirus SARS-CoV-2 jest wyjątkowo stabilny w szerokim zakresie pH, wynoszącym od 3 do 10[82].

Biogeograficzne techniki modelowania nisz klimatycznych (SDM, ang. Species distribution modelling) zostały użyte do oszacowania warunków klimatycznych wyjaśniających w jak najlepszy sposób infekcje SARS-CoV-2. Wyniki badań wykazały, że – podobnie jak w przypadku SARS i MERS – czynniki klimatyczne mogą wpływać na dynamikę transmisji SARS-CoV-2. Według zastosowanych modeli klimaty umiarkowane ciepłe i chłodne bardziej sprzyjają rozprzestrzenianiu się wirusa, podczas gdy klimaty tropikalne i suche – mniej. Chłodna i sucha pogoda jest bardziej odpowiednia do rozwoju wirusa, podczas gdy mniej odpowiednie są ekstremalne warunki temperaturowe: zimno, ciepło oraz wysoka wilgotność. Autorzy badania zauważają jednak, że czynniki klimatyczne są tylko jednym z wielu czynników mających wpływ na transmisyjność wirusa SARS-CoV-2[83].
Istnieją badania potwierdzające statystyczną korelację pomiędzy zanieczyszczeniami atmosferycznymi a rozprzestrzenianiem wirusa SARS-CoV-2, potwierdzające hipotezę, że podwyższone stężenie pyłów zawieszonych PM2,5 oraz PM10 może sprzyjać rozprzestrzenianiu wirusa, zaś podwyższone stężenie ozonu przyczynia się do ograniczenia aktywności SARS-CoV-2[84].

Mydło inaktywuje wirusa poprzez niszczenie jego otoczki lipidowej[85][86]. Potwierdzono również skuteczność środków dezynfekujących na bazie alkoholu w walce z SARS-CoV-2[87].

Badania transmisji wirusa na modelach zwierzęcych[edytuj | edytuj kod]

Ponieważ SARS-CoV-2 jest uznawany za wirus odzwierzęcy, przypuszcza się, że możliwa jest transmisja pomiędzy niektórymi zwierzętami i ludźmi[7][8][88].

Światowa Organizacja Zdrowia stwierdziła, że nie ma wystarczających dowodów na to, że zwierzęta domowe, takie jak koty czy psy, mogą zarazić się koronawirusem[89].

Znany jest jednak pojedynczy przypadek z 28 lutego 2020 roku „lekko pozytywnego” wyniku testu na COVID-19 u psa w Hongkongu, przy czym w oświadczeniu wydanym przez Ministerstwo Rolnictwa, Rybołówstwa i Rezerwatów Przyrody Hongkongu (ang. Hong Kong Agriculture, Fisheries and Conservation Department) oświadczono o braku dowodów na możliwość infekcji COVID-19 u zwierząt domowych czy możliwości przeniesienia infekcji ze zwierzęcia domowego na człowieka[90].

Badania na modelach zwierzęcych z wykorzystaniem 14 zwierzęcych ortologów receptora ACE2 wykazały, że SARS-CoV-2 może wykorzystywać do wnikania komórkowego receptor ACE2 szerokiej gamy gatunków zwierząt. W przedstawionej tabeli usystematyzowano wyniki badań i uszeregowano badane gatunki zwierząt w szeregu od najbardziej do najmniej podatnych na infekcję wirusem[91].

Podatność na infekcję wirusem badanych gatunków zwierząt[91]
Gatunek Podatność na infekcję w relacji do ludzkiego hACE2
Makak królewski (Macaca mulatta) Najwyższa (bliska ludzkiemu hACE2)
Królik europejski (Oryctolagus cuniculus)
Pies domowy (Canis lupus familiaris)
Łuskowiec jawajski (Manis javanica)
Kot domowy (Felis catus) >50% hACE2
Molosek brazylijski (Tadarida brasiliensis)
Jenot azjatycki (Nyctereutes procyonoides)
Podkowiec chiński (Rhinolophus sinicus)
Ryjonos piżmowy (Melogale moschata)
Balizuar obrożny (Arctonyx collaris)
Łaskun chiński (Paguma larvata)
Mysz <10% hACE2
Szczur wędrowny (Rattus norvegicus) Najniższa (prawie żadna)

Powyższe wyniki mają istotne implikacje w kontekście zrozumienia potencjalnych naturalnych rezerwuarów wirusa, transmisji odzwierzęcej, transmisji z człowieka na zwierzęta oraz zastosowania modeli zwierzęcych w badaniach.

W odniesieniu do transmisji odzwierzęcej oraz pomiędzy zwierzętami na uwagę zasługuje dość wysoka podatność kotów i psów (powyżej 50% ludzkiego hACE2) na wejście wirusa z użyciem receptora ACE2, co stwarza teoretyczną możliwość infekcji człowieka przez zwierzęta domowe i vice versa. Wiadomo, że SARS-CoV-2 słabo namnaża się w organizmach psów, a lepiej w organizmach kotów. W badaniach serologicznych przeciwciał wobec SARS-CoV-2 u kotów z Wuhan po głównej fazie pandemii 14.7% kotów wykazało wynik pozytywny, co dowodzi, że wiele kotów zostało zainfekowanych, najprawdopodobniej z powodu bliskiego kontaktu z ludźmi. Mimo że aktualnie nie ma stanowczych dowodów, że zainfekowane zwierzęta domowe mogą przenosić wirusa na człowieka, ewentualność taka powinna zostać poddana dalszym badaniom.

W odniesieniu do modeli zwierzęcych powyższe wyniki wskazują na ograniczoną możliwość zastosowania w badaniach nad patogenezą wirusa, szczepionkami i leczeniem zwierząt takich jak myszy oraz szczury, które wykazują niewielką podatność na infekcję z użyciem receptora ACE2. Pewną ewentualnością są genetycznie modyfikowane myszy cechujące się ekspresją genów hACE2, jednak badacze proponują zastosowanie różnorodnych innych modeli zwierzęcych oraz potencjalną użyteczność królików w badaniach nad SARS i SARS-CoV-2[91].

Zaraźliwość[edytuj | edytuj kod]

W modelach rozwoju epidemii kluczowym czynnikiem jest współczynnik określający liczbę nowych infekcji pochodzących od jednego zainfekowanego, zwany współczynnikiem reprodukcji i oznaczanym przez R0[92].

Raport Europejskiego Centrum Zapobiegania i Kontroli Chorób z 12 marca 2020 roku szacuje współczynnik reprodukcji wirusa na 2-3[93]. Różne raporty epidemiologiczne szacują wskaźnik nowych infekcji w zakresie 1,4 do 6,4[37][94][95][96][97][98].

Przyjęty w innym badaniu stochastyczny model dynamiki transmisji użyty do obliczenia współczynnika reprodukcji wirusa zależnego od czasu Rt sugeruje zmienność transmisji wirusa w czasie i jej zmniejszenie w wyniku wprowadzenia restrykcji w podróżach i ograniczeniu kontaktu pomiędzy ludźmi[99].

Zakaźność[edytuj | edytuj kod]

Najważniejsze statystyki zakaźności przedstawiono poniżej:

  • wirus może infekować wszystkie grupy populacji[100];
  • mediana wieku wynosi 47 lat[101]'
  • wiek stanowi istotny czynnik prognostyczny zachorowalności; 80% stanowią osoby w wieku 15–59 lat, zachorowalność jest mniejsza wśród dzieci[101];
  • płeć męska jest bardziej zagrożona wirusem, ok. 56% przypadków to mężczyźni[101]; wynik ten jest zgodny z charakterystyką wirusów SARS i MERS; naukowcy spekulują, że wynika to z roli hormonów oraz chromosomów i ich wpływu na odpowiedź immunologiczną[102][100];
  • na ciężki przebieg infekcji wirusem SARS-CoV-2 narażeni są dorośli w każdym wieku[103].

Poniższe statystyki pokazują zakaźność wirusa według wieku i płci na podstawie łącznej liczby przypadków z Włoch, Hiszpanii i Chin według danych dostępnych na dzień 25 marca 2020 roku[104][105][106].

Dystrybucja zakażeń w grupach wiekowych we Włoszech, Hiszpanii i Chinach[104][105][106]
Grupa wiekowa 0-9 10-19 20-29 30-39 40-49 50-59 60-69 70-79 80+
Udział zakażeń [%] 0,7 0,9 5,7 11,1 15,4 20,0 18,1 15,2 12,8

Nie istnieje wiele badań koncentrujących się na przyczynach różnic w zachorowalności i śmiertelności wirusa u różnych płci i w różnych grupach wiekowych, które mogłyby wskazać, czy istotną rolę odgrywają cechy immunologiczne poszczególnych grup, czy cechy fenotypowe samego wirusa, a tym samym wskazać dalsze możliwości leczenia. Prace badawcze wykryły podwyższone miano wirusa u osób starszych, co może korelować z ciężkim przebiegiem choroby w tych grupach wiekowych. Część naukowców spekuluje, że może to być związane z podwyższoną ekspresją receptora ACE2 u starszych pacjentów[107].

Analiza kliniczna pacjentów pokazuje, że grupa krwi może wpływać na ryzyko infekcji COVID-19. Podobnie jak wykazywały wcześniejsze badania SARS w epidemii w 2019 roku[108], na podstawie wyników badań 2173 pacjentów chorych na COVID-19 z trzech szpitali w Wuhan i Shenzhen uważa się, że grupa krwi A zwiększa ryzyko choroby zakaźnej COVID-19, podczas gdy grupa krwi 0 je zmniejsza[109].

Zjadliwość i wskaźniki śmiertelności[edytuj | edytuj kod]

Do marca 2020 roku z powodu zakażenia wirusem SARS-CoV-2 zmarło znacznie więcej osób niż z powodu zakażenia wirusami SARS i MERS łącznie. Mimo niższej śmiertelności w porównaniu z poprzednimi wirusami, na wynik ten wpływa wyższa zakaźność wirusa[110][37].

Światowa Organizacja Zdrowia, na podstawie danych zebranych do lutego 2020 roku głównie z Chin, oszacowała śmiertelność pandemii wywołanej wirusem SARS-CoV-2 na 3,4%.[111][37].

Na uwagę zasługuje wyjątkowo niski wskaźnik śmiertelności dzieci poniżej 9 lat, a także wyższy wśród mężczyzn (4,7%) niż kobiet (2,8%)[112][113]. 22 marca 2020 roku poinformowano o pierwszej śmierci zakażonego niemowlęcia (Illinois)[114].

Mutageneza[edytuj | edytuj kod]

Z perspektywy etiologii wirulencja patogenu czasami zwiększa się podczas przeskoku na nowego gospodarza. Inne badania pokazują natomiast, że wirulencja pasożytów zmniejsza się podczas długotrwałych interakcji pasożytów z jednym gospodarzem[115]. Koronawirusy mogą jednak dokonywać mutacji w celu lepszej adaptacji do organizmów ludzkich i zwiększenia wirulencji, tak jak to historycznie miało miejsce w latach 2002–2004 w przypadku SARS[116][117][118]. Drobne mutacje i rekombinacje są naturalne u koronawirusów i stanowią część ich naturalnego cyklu życiowego. Ponieważ wirusy te wykorzystują podatną na błędy replikacji RNA polimerazę, ich genom ma skłonność do gromadzenia mutacji podczas każdego cyklu kopiowania[117][119]. Naturalna selekcja odrzuca zmiany niekorzystne, a promuje zmiany, które dają wirusom korzyści ewolucyjne[118]. Z powyższych powodów istotne jest zrozumienie ryzyka mutacji wirusa SARS-CoV-2 i ich wpływu na wirulencję. Dostępne są wyniki wstępnych badań w tym zakresie[119][120][118][121][122][123][124].

W okresie od grudnia 2019 do lutego 2020 zaobserwowano 8 drobnych mutacji aminokwasów w badaniach 55 genomów, co jednak nie przełożyło się na duże zmiany funkcjonalne w zachowaniu wirusa SARS-CoV-2[118]. Alarmujące są zmiany w obrębie glikoproteiny S w położeniu 28144 (obszar genu ORF8)[119][118]. Inna analiza szczepów wirusa z różnych części świata opublikowana 17 marca 2020 roku wykazała mutacje w 10 z 244 badanych szczepów. Zaobserwowano zmiany w domenie wiążącej receptor białka S, co przypuszczalnie wiąże się z dalszą adaptacją wirusa do organizmów ludzkich[121][123]. Istnieją również dowody, że wirus SARS-CoV-2 ma już przynajmniej 3 podtypy genetyczne. W jednym z badań porównawczych 160 ludzkich sekwencji koronawirusa SARS-CoV-2 pozyskanych w okresie od grudnia 2019 do marca 2020 zawierało dokładnie 100 różnych szczepów filogenetycznych przy stosunkowo dużej dystrybucji geograficznej kladów, co sugeruje, że warianty mutacyjne mogą wpływać na obraz kliniczny i rozprzestrzenianie choroby w różnych krajach[125][126]. Badania pokazują też, że różne mutacje wykazują znaczącą zmienność w odniesieniu do wywoływanego efektu cytopatycznego oraz miana wirusa, co stanowi dowód na to, że SARS-CoV-2 może dokonywać mutacji powodujących znaczącą zmianę patogeniczności[127].

Częstość mutacji w wybranych obszarach geograficznych
Częstość mutacji SARS-CoV-2 w różnych obszarach geograficznych. Trzynaście powtarzających się gorących punktów (ang. hotspots) mutacji (w położeniach 1397, 2891, 14408, 17746, 17857, 18060, 23403, 28881, 3036, 8782, 11083, 28144 i 26143) podzielono na 4 obszary geograficzne: Azja (n = 71), Oceania (n = 15), Europa (n = 101), Ameryka Północna (n = 33). Częstość mutacji oszacowano dla każdego z nich, normalizując liczbę genomów z daną mutacją w obszarze geograficznym w odniesieniu do ogólnej liczbę genomów w tym obszarze. Wykres pokazuje skumulowaną częstość wszystkich podanych mutacji w każdym obszarze geograficznym. W legendzie podano nazwy białek wykazujących daną mutację oraz umiejscowienie mutacji w genomie[128].

Inna analiza 220 kompletnych genomów z różnych części świata dostępnych w bazie danych GISAID datowanych na okres od grudnia 2019 do 13 marca 2020 pokazuje różne mutacje punktowe, wyraźnie rozróżnialne w różnych obszarach geograficznych - szczególnie od lutego 2020, kiedy zarejestrowano pierwsze przypadki lokalnej transmisji poza Azją. Na tle pozostałych mutacji szczególnie wyróżnia się mutacja RNA-zależnej polimerazy RNA (RdRp), zlokalizowana w położeniu 14408 i obecna w genomach na obszarze Europy po 20 lutym 2020. Polimeraza ta pełni istotną rolę w procesie replikacji wirusowego RNA. Wspomniana mutacja RdRp powiązana jest ze zwiększeniem liczby mutacji punktowych w porównaniu z genomami z Azji oraz jest uznawana przez naukowców za przyczyniającą się do zaburzenia aktywności korekcyjnej egzonukleazy wirusa. Mutacje w obszarze RdRp zaobserwowano również w innym badaniu 908 genomów z Ameryki Północnej. Wykres Częstość mutacji SARS-CoV-2 w różnych obszarach geograficznych pokazuje, że genomy wirusa od pacjentów z Europy i Ameryki Północnej prezentują zwiększoną częstość mutacji w porównaniu z genomami z Azji. Można również zaobserwować, że Europa i Ameryka Północna wykazują odmienne wzorce mutacyjne: mutacja 14408 (czerwona), 23403 (czarna), 28881 (ciemnoniebieska) i 26143 (jasnozielona) występują głównie w Europie, natomiast 18060 (różowa), 17857 (fioletowa) i 17746 (jasnoniebieska) są obecne głównie w Ameryce Północnej[128][129].

Prawdopodobieństwo mutacji znacząco zwiększa się w grupach o statystycznie mniejszym ryzyku infekcji, takich jak kobiety i osoby młode. Może to oznaczać, że nasilenie mutacji jest rezultatem zwiększonej konkurencyjności w interakcji wirus-organizm gospodarza, co zmusza wirusa do mutacji w celu uzyskania przewagi nad układem immunologicznym gospodarza[130].

Okres inkubacji[edytuj | edytuj kod]

Okres inkubacji określa czas od zakażenia wirusem do momentu wystąpienia choroby i wynosi do 14 dni[101]. Istnieją pojedyncze dowody, że wirus jest zakaźny podczas inkubacji, co odróżniałoby go od SARS[131][132][133], chociaż nie ma ogólnej zgodności naukowców, jaka jest rola pacjentów asymptomatycznych i przed-symptomatycznych w transmisji wirusa[134][135][136]. Miano wirusa u pacjentów osiąga najwyższy poziom w pierwszym tygodniu choroby, a następnie stopniowo opada w drugim tygodniu, co sugerowałoby, że wczesne etapy choroby są najbardziej transmisyjne[137].

Patogeneza[edytuj | edytuj kod]

Mechanizmy fuzji komórkowej i replikacji[edytuj | edytuj kod]

Białko fuzyjne S wirusa (ang. Spike) odgrywa kluczową rolę w procesie wnikania wirusa do komórek gospodarza[138]. Podczas gdy glikoproteina S1 odpowiada za pierwszy etap wnikania wirusa do komórki, glikoproteina S2 może być wykorzystywana podczas drugiej fazy fuzji osłonki wirusa oraz komórki gospodarza[139]

Wiriony SARS-CoV-2 wydobywające się z ludzkiej komórki
Wiriony SARS-CoV-2 wydobywające się z ludzkiej komórki
Widok wirionów SARS-CoV-2 (cyfrowo oznaczone na żółto) w skaningowym mikroskopie elektronowym wydobywających się z ludzkiej komórki w laboratoryjnej hodowli komórkowej.

Eksperymenty modelowania z użyciem białka S, bazujące na przewidywaniu struktury białek (ang. protein structure prediction), bardzo wcześnie sugerowały, że SARS-CoV-2 posiada odpowiednie powinowactwo do białka receptorowego ACE2 (enzymu konwertaza angiotensyny 2), które może zostać wykorzystane jako mechanizm wnikania do komórek gospodarza[140]. Do 22 stycznia 2020 r. grupa naukowców pracująca nad pełnym genomem wirusa w Chinach oraz grupa naukowców stosująca metody genetyki odwrotnej w Stanach Zjednoczonych wykazały niezależnie i eksperymentalnie, że ACE2 może działać jako receptor dla SARS-CoV-2[141][142][143][144][145][28]. Potwierdziły to dalsze prace[29][146]. Badania wykazały, że SARS-CoV-2 posiada większe powinowactwo do ludzkiego enzymu ACE2 niż wcześniejszy szczep wirusa SARS[147]. W eksperymencie z komórkami HeLa, które zawierały enzym ACE2 ludzi, nietoperzy z gatunku Rhinolophus sinicus, łaskunów, świń i myszy, SARS-CoV-2 był w stanie wykorzystać odpowiednie białko receptorowe ACE2 w celu wniknięcia do komórki. Wirus wyjątkowo nie był w stanie wykorzystać mysiego ACE2 ani łączyć się z komórkami HeLa, które nie tworzyły ACE2. Eksperyment wykazał również, że SARS-CoV-2 nie korzysta z innych receptorów typowych dla innych koronawirusów, takich jak aminopeptydaza N (APN) czy dipeptylopeptydaza IV (DPP4)[148]. Kolejne badania wykazały, że SARS-CoV-2 przedostaje się do komórek 293/hACE2 głównie poprzez endocytozę. Enzym PIKfyve, TPC2 i katepsyna L (lecz nie B) odgrywają krytyczną rolę w procesie ich połączenia[146].

ACE2 jest receptorem występującym tkankach płuc i innych narządów organizmu człowieka. Wykazano eksperymentalnie, że wirus może namnażać się nie tylko w obrębie płuc, ale również w komórkach nabłonka jelit (enterocytach), nerkach oraz naczyniach krwionośnych[149][150].

Rysunek poglądowy budowy 3D białka S wirusa SARS-CoV-2.
Rysunek poglądowy budowy 3D białka S wirusa SARS-CoV-2 z domeną RBD w pozycji leżącej i stojącej[151].

Badania wykazały, ze pomimo silniejszego powinowactwa domeny wiążącej receptor (RBD) wirusa SARS-CoV-2 do wiązania z hACE2 w porównaniu z SARS, białko S SARS-CoV-2 nie wykazuje silniejszego powinowactwa do hACE2 niż białko S wirusa SARS. Wynika to z dynamicznych własności domeny RBD, która może przyjmować pozycję stojącą lub leżącą. Podczas gdy w SARS domena RBD jest zazwyczaj w pozycji stojącej, w przypadku SARS-CoV-2 znajduje się ona najczęściej w pozycji leżącej, co uniemożliwia wiązanie z receptorem gospodarza. Pozycja leżąca czyni domenę RBD mniej dostępną, co pozwala unikać nadzoru immunologicznego. Aby zachować wysoką zakaźność przy ograniczonej dostępności domeny RBD, wirus SARS-CoV-2 wykorzystuje drugą strategię: aktywację za pomocą proteaz organizmu gospodarza. Białko ACE2 nie jest jedynym receptorem, które wirus wykorzystuje do fuzji komórkowej[151].

Oprócz białka ACE2 istotnym czynnikiem patogenezy CoV-2 jest enzym seryna 2 (TMPRSS2), który obok ACE2 został przez naukowców uznany za kluczowy w procesie wnikania do komórek gospodarza. Proteaza TMPRSS2 aktywuje proces fuzji komórkowej z białkiem S wirusa SARS-CoV-2 oraz indukuje zależną od aktywności receptora formację syncytium. Mimo że trypsyna jest w stanie również aktywować glikoproteinę S i wyindukować dużą formację syncytium, wirus SARS-CoV-2 może najprawdopodobniej bez udziału trypsyny utworzyć syncytium niezależną od proteazy, lecz zależną od aktywności receptora[146]. Sugeruje się, że blokowanie TMPRSS2 może być kluczową strategią leczenia pacjentów z COVID-19[152][153][154].

Niezależne zespoły naukowców z Chin oraz Francji i Kanady, a w dalszej kolejności innych zespołów wykazały obecność pomiędzy podjednostkami S1 i S2 wirusa CoV-2 genów furynopodobnych[74][155][156][157][29][146]. Sugeruje to, że SARS-CoV-2 oprócz receptora ACE2 może wykorzystywać enzym furyny (ang. furin) do aktywacji procesu fuzji osłonki wirusa i komórek organizmu. Wspomniana mutacja genu w obrębie glikoproteiny S1/S2 nie jest obecna w betakoronawirusach linii B, lecz jest podobna do genów występujących w innych wirusach (HIV, Ebola) oraz betakoronawirusach linii A (HKU1, HCoV-OC43) i C (MERS-CoV)[74]. Powoduje to w porównaniu z SARS zwiększenie tropizmu tkankowego oraz zwiększenie transmisyjności i patogeniczności wirusa[29]. Niniejsze odkrycie oznacza, że sposób infekcji wirusa SARS-CoV-2 jest odmienny i groźniejszy niż w przypadku SARS[158]. Mechanizm mediacji procesu fuzji z komórkami gospodarza za pomocą furyny może implikować potencjalną strategię przeciwwirusową opartą na hamowaniu tego enzymu[74][156][155][159][157]. Wykazano, że wstępna aktywacja za pomocą furyny zwiększa wnikanie SARS-CoV-2 do różnych rodzajów linii komórkowych z ekspresją hACE2, w tym komórek nabłonka płuc i fibroblastów płucnych. Udowodniono również skumulowany wpływ TMPRSS2, katepsyn lizosomalnych i furyny na wnikanie komórkowe SARS-CoV-2. Wstępna aktywacja za pomocą furyny zmniejsza zależność SARS-CoV-2 od komórek docelowych, rozszerzając jego tropizm, w szczególności na komórki z relatywnie niską ekspresją TMPRSS2 i/lub lizosomalnych katepsyn[151].

Implikacje mechanizmów wnikania komórkowego na patogeniczność SARS-CoV-2[151]
Właściwości wnikania komórkowego SARS-CoV SARS-CoV-2 Implikacje dla SARS-CoV-2
Częstość obserwacji domeny RBD w pozycji stojącej Wysoka Niska Unikanie mechanizmów odporności (schowana domena RBD)
Powinowactwo domeny wiążącej receptor (RBD) do ludzkiego ACE2 Słabe Silne Zwiększona zdolność wnikania (kompensacja ograniczonej dostępności domeny RBD)
Wstępna aktywacja za pomocą furyny Nie Tak Zwiększenie tropizmu komórkowego (kompensacja ograniczonej dostępności domeny RBD)

14 marca 2020 chińska grupa badaczy przedstawiła publikację, a której stwierdziła, że SARS-CoV-2 może wykorzystywać receptor białkowy CD147 jako dodatkową drogę inwazji komórek gospodarza. W badaniach in vitro naukowcy zaobserwowali, że przeciwciała monoklonalne skierowane przeciw CD147 (lek przeciwmalaryczny meplazumab) blokuje interakcję pomiędzy receptorem CD147 a glikoproteiną S wirusa SARS-CoV-2[160][161]. Lek meplazumab aktualnie poddawany jest ocenie klinicznej[162].

Postuluje się także, że białka GRP78 i ADAM17 również mogą pełnić funkcję receptorów dla SARS-CoV-2[163][164].

Replikacja wirusa[edytuj | edytuj kod]
Proces replikacji wirusa SARS-CoV-2
Proces replikacji wirusa SARS-CoV-2[88]


Reasumując, wykazano, że glikoproteina S1 wirusa SARS-COV-2 łączy się z receptorem ACE2 znajdującym się w wielu tkankach, głównie płucach, nerkach i w jelicie cienkim, oraz że proces wewnątrzkomórkowej fuzji wymaga aktywacji glikoproteiny S2 za pomocą cięcia enzymatycznego przez proteinę TMPRSS2, katepsynę lub furynę[165]. Dalszych badań wymaga jednak wciąż udział innych protein (np. CD147, GRP78, ADAM17) w procesie fuzji, co postulują naukowcy[158][166][167][168].

W powyżej opisany sposób wirion wnika do komórki poprzez endocytozę i uwalnia RNA do cytoplazmy[146][169].

Po uwolnieniu wirusowego RNA do cytoplazmy komórki gospodarza, realizowana jest synteza poliprotein 1a/1ab (pp1a/pp1ab), produkowanych przez białka ORF1a i ORF1b[88][170][171]. Transkrypcja realizowana jest przez kompleks RCT, zorganizowany w pęcherzyki z podwójną błoną, i poprzez syntezę sekwencji subgenomowego RNA (sgRNA)[88]. Zakończenie transkrypcji występuje w sekwencjach regulatorowych, zlokalizowanych między otwartymi ramkami odczytu (ORF), które działają jako matryce do produkcji subgenomowych mRNA. Wszystkie białka strukturalne (N, S, M, E) i pomocnicze są translowane z sgRNA koronawirusa. Szesnaście białek niestrukturalnych powstaje poprzez cięcie za pomocą proteaz 3CLpro, Mpro i jednej lub dwóch proteaz z rodziny papainy[88][165].

Nowo uformowane glikoproteiny płaszcza (E) są wstawiane do otoczki siateczki śródplazmatycznej lub aparatu Golgiego i przez połączenie genomowego RNA i białka nukleokapsydu (N) powstaje nukleokapsyd. Następnie cząstki wirusa łączą się w kompartment ERGIC (ang. endoplasmic reticulum-Golgi intermediate compartment). W końcu od wewnątrz komórki następuje fuzja pęcherzyków zawierających cząstki wirusa z błoną komórkową (egzocytoza) w celu uwolnienia nowego wirionu[169][170].

Słabo poznany jest sam proces egzocytozy wirusa.

Immunopatologia[edytuj | edytuj kod]

Swoista odpowiedź immunologiczna odgrywa istotną rolę w infekcji SARS-CoV-2[172]. Wirus może z jednej strony unikać nadzoru immunologicznego w organizmie[173], z drugiej wywołać w ciężkich przypadkach burzę cytokin[174].

Osłabienie układu odpornościowego[edytuj | edytuj kod]

SARS-CoV-2 wytwarza co najmniej trzy czynniki wirulencji, które promują rozprzestrzenianie się nowych wirionów z komórek gospodarza i hamują odpowiedź immunologiczną: Nsp1, Nsp3c oraz ORF7a[175].

Ze względu na podobieństwo do SARS, słuszne wydaje się założenie, że wirus SARS-CoV-2 może infekować limfocyty, szczególnie typu T, oraz inicjować lub promować śmierć komórek limfocytów, co zostało udowodnione w przypadku SARS. Hipoteza ta wyjaśnia, dlaczego u pacjentów zainfekowanych SARS-CoV-2 po fazie prozapalnej następuje etap supresji immunologicznej związany z trwałym i znaczącym zmniejszeniem liczby limfocytów obwodowych, głównie typu T CD4 i CD8, czyli stan znany jako limfopenia. Ponieważ limfocyty nie wykazują ekspresji ACE2, w celu udowodnienia tej hipotezy konieczne są jednak badania potencjalnego mechanizmu, dzięki któremu wirus mógłby atakować limfocyty[68].

Indukcja burzy cytokin[edytuj | edytuj kod]

Spośród białek strukturalnych glikoproteina S (zwłaszcza domena A białka S1 oraz domena wiążąca receptor RBD) i N są najważniejszymi immunogenami[176][177].

Grupa naukowców z Melbourne pod kierownictwem Katherine Kedzierskiej dokonała studium przypadku pacjentki z łagodnym przebiegiem COVID-19 i przeanalizowała przebieg jej odpowiedzi immunologicznej, wskazując na podobieństwa do reakcji immunologicznej organizmu na wirusa grypy, będącej przedmiotem wcześniejszych badań tego zespołu. Badacze wykazali podwyższenie poziomu komórek wydzielających swoiste przeciwciała ASC, limfocytów pomocniczych grudkowych TFH, aktywowanych limfocytów CD4+ i CD8+ wraz z przeciwciałami IgM i IgG wiążącymi koronawirusa SARS-CoV-2. Schemat odpowiedzi immunologicznej może być przydatny przy prognozowaniu przebiegu choroby, opracowaniu szczepionki lub leków łagodzących przebieg choroby. Autorzy postulują jednak kontynuację badań na większej grupie pacjentów o różnych stopniach zaostrzenia choroby COVID-19[178].

Chińscy naukowcy wykazali, że infekcja wirusem SARS-CoV-2 wywołuje w organizmie aktywację limfocytów T CD4+, które następnie różnicują się w komórki limfocytów Th1 i wydzielają czynnik GM-CSF. Cytokiny te indukują inicjujące procesy zapalne monocyty CD14+CD16+ z wysoką ekspresją cytokin IL-6, co przyspiesza rozwój zapalenia płuc i odgrywa rolę w zwiększeniu ryzyka śmiertelności. Mając na uwadze, że u pacjentów z ciężkim przebiegiem COVID-19 zaobserwowano dużą liczbę nacieków zapalnych w płucach, naukowcy sugerują, że wspomniane wcześniej nieprawidłowe patogenne komórki Th1 i monocyty zapalne mogą dostać się w ogromnej liczbie do krążenia płucnego i odgrywać szkodliwą rolę immunologiczną, prowadząc do zaburzeń czynności płuc, a nawet śmierci klinicznej. Z tego powodu autorzy badania sugerują, że przeciwciała monoklonalne skierowane przeciw GM-CSF lub IL-6 mogą skutecznie blokować burzę zapalną i stanowić obiecującą terapię pacjentów z ostrym przebiegiem COVID-19[179].

Główną przyczyną śmierci u pacjentów w przebiegu COVID-19 jest zespół ostrej niewydolności oddechowej (ARDS). Spośród 41 pacjentów zakażonym wirusem SARS-CoV-2 we wczesnej fazie pandemii w Wuhan 6 zmarło właśnie na skutek ARDS. Jednym z głównych mechanizmów występujących w ARDS jest niekontrolowana systemowa odpowiedź zapalna w postaci burzy cytokin (IFN-α, IFN-γ, IL-1β, IL-6, IL-12, IL-18, IL-33, TNF-α, TGFβ itp.) oraz chemokin (CCL2, CCL3, CCL5, CXCL8, CXCL9, CXCL10), co prowadzi w konsekwencji do niewydolności oddechowej oraz niewydolności wielu organów i śmierci[138].

Przeciwciała SARS-CoV a SARS-CoV-2[edytuj | edytuj kod]

Podczas testów na komórkach zwierzęcych (u myszy) badania wykazały, że przeciwciała monoklonalne mAb mogą rozpoznawać fragmenty glikoproteiny S wirusa SARS-CoV-2[180][181]. W środowisku laboratoryjnym zastosowano cztery mysie przeciwciała mAb: 2B2, 1A9, 4B12 i 1G10 na komórkach COS-7. Wyniki pokazały, że wspomniane cztery przeciwciała monoklonalne swoiste wobec SARS mogą reagować krzyżowo także z białkiem S (aa1048-1206) wirusa SARS-CoV-2[180]. Natomiast w osobnym eksperymencie zaobserwowano jedynie umiarkowaną reakcję krzyżową pomiędzy serum z przeciwciałami T62 specyficznymi wobec wirusa SARS, a wirusem SARS-CoV-2, co sugeruje, że przejście infekcji SARS nie chroni w pełni przed infekcją wirusem SARS-CoV-2, i vice versa[146].

Kolejny eksperyment ujawnił, że pomimo częstych reakcji krzyżowych pomiędzy przeciwciałami swoistymi wobec białka S lub domeny RBD wirusa SARS-CoV-2 oraz odpowiednich białek wirusa SARS (a także reakcji odwrotnych), neutralizacja krzyżowa wirusów występuje rzadko. Przykładem jest reaktywne krzyżowo przeciwciało CR3022 SARS, które pomimo pomimo silnego wiązania białek nie mogło zneutralizować SARS-CoV-2 in vitro. Implikuje to konieczność dalszych badań in vivo w celu określenia, czy nieneutralizujące odpowiedzi przeciwciał mogą powodować zależne od przeciwciał wzmocnienie replikacji wirusa, jak to zaobserwowano u innych koronawirusów. Identyfikacja epitopów ochronnych wobec szerszego spektrum białek S koronawirusów jest istotna do opracowania bardziej uniwersalnej szczepionki. Opisywane badanie sugeruje jednak, że tak szeroko ochronne epitopy reagujące krzyżowo nie występują w ludzkim organizmie[182].

Leczenie[edytuj | edytuj kod]

Światowa Organizacja Zdrowia wprowadziła tymczasowy termin „ostra choroba układu oddechowego 2019-nCoV” na określenie choroby wywołanej przez wirusa[183]. Nazwa ta później została zmieniona na COVID-19 (choroba koronawirusowa 2019, ang. Coronavirus Disease 2019[184]). Obecnie nie istnieje leczenie przyczynowe, zalecane jest leczenie objawowe[17]. Nie istnieje obecnie żadna przebadana szczepionka przeciwko temu wirusowi.

Poniżej opisano leczenie eksperymentalne oraz leki w trakcie badań.

W celu lepszego monitorowania i porównywania wyników badań najbardziej obiecujących eksperymentalnych leków przeciw wirusowi SARS-CoV-2 i chorobie COVID-19 w wielu krajach Światowa Organizacja Zdrowia wraz z partnerami podjęła w marcu 2020 roku współpracę na globalnym projektem „SOLIDARITY trial”, polegającym na koordynacji badań leków na całym świecie[185][186].

Szczepionka[edytuj | edytuj kod]

Nie ma szczepionki przeciwko wirusowi SARS-CoV-2, chociaż od początku wybuchu pandemii różne ośrodki badawcze intensywnie pracują nad jej opracowaniem. Ponieważ SARS-CoV-2 używa tego samego receptora, ACE2, jak SARS, możliwe jest wykorzystanie wyników wcześniejszych badań nad SARS[88].

W trwających pracach nad szczepionkami próbuje się wytworzyć szczepionki typu[187][188]:

  • Szczepionka inaktywowana, zawierająca inaktywowane lub martwe wirusy – ma na celu wywołanie szybkiej odpowiedzi immunologicznej organizmu ludzkiego na nową infekcję COVID-19. Podmioty pracujące nad tym typem szczepionki to między innymi: Johnson & Johnson razem z Sanofi, University of Hong Kong, Codagenix.
  • Szczepionka podjednostkowa, zawierająca fragmenty wirusa, ma na celu uwrażliwienie układu odpornościowego na określone podjednostki wirusa. W przypadku wirusa SARS-CoV-2, badania skupiają się na glikoproteinie S, która łączy się z receptorem ACE2. Podmioty pracujące nad tym typem szczepionki to między innymi: University of Queensland, Novavax, Clover Biopharmaceuticals, Texas Children’s Hospital Center for Vaccine Development, ExpresS2io, iBion, Baylor College of Medicine, Sichuan Clover Biopharmaceuticals.
  • Szczepionka oparta na kwasach nukleinowych RNA lub DNA, zawierająca zsyntetyzowany odcinek mRNA wirusa, który koduje białko na które reaguje układ immunologiczny[189]. Podmioty pracujące nad tym typem szczepionki to między innymi: Inovio Pharmaceuticals, Moderna Therapeutics, Curevac, Applied DNA Sciences.

Szczepionki wymagają badań dotyczących bezpieczeństwa i skuteczności ich stosowania[190]. Jednym z najważniejszych wyzwań, zwłaszcza przy opracowywaniu szczepionek opartych na pojedynczych białkach wirusa jest zapewnienie, aby szczepionka nie wywoływała zależnego od przeciwciał wzmocnienia replikacji wirusa (ADE, ang. antibody-dependent enhancement) oraz uzyskanie dłuższej niezawodności[191]. Po opracowaniu szczepionki proces badania bezpieczeństwa i skuteczności trwa około 18 miesięcy[192].

Zobacz też: Badania nad szczepionką SARS-CoV-2 (ang.).

Leki przeciwwirusowe[edytuj | edytuj kod]

 Główny artykuł: Leczenie eksperymentalne COVID-19.

Niektóre istniejące środki przeciwwirusowe, które są stosowane na przykład przeciwko MERS-CoV i HIV, mogą być skuteczne przy zakażeniu SARS-CoV-2[193][194][195][196]. Należą do nich inhibitory proteazy, takie jak indynawir, sakwinawir, lopinawir / rytonawir oraz interferon beta i remdesiwir[197][198]. Narodowa Komisja Zdrowia ChRL zaleca łączenie inhibitorów proteazy HIV lopinawiru i rytonawiru oraz rybawiriny z wziewnym interferonem alfa[199]. Badania z wykorzystaniem komórek Vero E6 wykazały, że w porównaniu z wirusem SARS nowy wirus SARS-CoV-2 wykazuje znacznie większą wrażliwość na terapię interferonami typu I, co skutkuje ograniczeniem jego replikacji[200]. Według doniesień mediów, pierwszy pacjent w Hiszpanii zarażony wirusem SARS-CoV-2 po terapii lopinawirem / rytonawirem powrócił do pełni zdrowia[201][202]. Należy zauważyć, że istnieją wyniki badań na 199 pacjentach w Chinach, które nie wykazały zadowalającej skuteczności lopinawiru/rytonawiru, jednak autorzy podkreślili krytyczny stan większości badanych pacjentów i fakt późnego wdrożenia leczenia[203]. Jak podała Polska Agencja Prasowa 13 marca 2020 roku, polscy pacjenci hospitalizowani w Wojewódzkim Szpitalu Specjalistycznym im. J. Gromkowskiego we Wrocławiu będą mieli możliwość leczenia lekami na HIV i malarię. Ze względu na eksperymentalny charakter leczenia, prof. Krzysztof Simon, ordynator szpitala, poinformował, że uzyskał zgodę komisji bioetycznej, a leki będą podawane za zgodą pacjenta[204].

Chińskie Centrum Kontroli i Prewencji Chorób testuje istniejące metody leczenia zapalenia płuc pod kątem skuteczności w leczeniu zapalenia płuc związanego z SARS-CoV-2[205]. Oprócz remdesiwiru aktualnie przeprowadzane są w Chinach testy fawipirawiru i chlorochiny (leku stosowanego przeciwko malarii) z udziałem ludzi[206][207]. Fawipirawir – lek przeciwko wirusowi grypy – jest testowany na 70 pacjentach w Shenzhen, a 16 lutego 2020 roku został dopuszczony w Chinach na 5 lat pod nową nazwą Favilavir jako eksperymentalny lek przeciw COVID-19 i natychmiast wdrożony do produkcji[208].

W badaniu 138 pacjentów w Chinach zastosowanie środka przeciwwirusowego oseltamiwir nie wykazało znaczących efektów leczniczych[209]. Również badanie in vitro nie wykazało działania przeciwwirusowego leków takich jak: velpatasvir, ledypaswir, litonavir, lopinawir, favilavir, sofosbuwir[210].

W badaniach in vitro obiecujące rezultaty związane były ze stosowaniem remdesiwiru, lopinawiru, emetyny oraz homoharringtoniny, które przyczyniały się do hamowania replikacji wirusa w hodowlach komórkowych Vero E6[211].

Chlorochina[edytuj | edytuj kod]

Chlorochina została przetestowana na ponad 100 pacjentach w szpitalach w Pekinie oraz w prowincji Guangdong i znajduje się od 20 lutego 2020 roku wraz z umifenowirem (nazwa handlowa Arbidol) – dopuszczonym w Rosji i Chinach lekiem przeciwgrypowym – na liście leków zalecanych[212]. W eksperymencie klinicznym 27 lutego 2020 roku została potwierdzona skuteczność chlorochiny[213]. Pierwsze wyniki zostały opublikowane w czasopiśmie BioScienceTrends, gdzie uznano leczenie chlorochiną jako „bardziej skuteczne” niż leczenie z użyciem placebo[214]. Od 13 marca 2020 roku decyzją Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych lek z cholorochiną został dopuszczony do leczenia wspomagającego w leczeniu wirusa w Polsce[215][216]. Produkuje go polska firma Adamed pod nazwą Arechin.

Pomimo sygnałów o pozytywnym wpływie chlorochiny, wyniki pierwszych eksperymentów klinicznych 81 pacjentów z Brazylii sugerują, że wysokie dawki chlorochiny (to znaczy dawka całkowita 10-12g na cykl leczenia trwający 10 dni, według wcześniejszych zaleceń chińskiej Komisji Zdrowia w Prowincji Guangdong) mogą skutkować wydłużeniem QTc u pacjentów, a nawet zwiększonymi wskaźnikami śmiertelności[217].

Remdesiwir[edytuj | edytuj kod]

Remdesiwir wydaje się jednym z najbardziej obiecujących leków eksperymentalnych w leczeniu koronawirusa SARS-CoV-2[218]. Potwierdzono skuteczność remdesiwiru in vitro[219][220]

Naukowcy z University of Alberta w Kanadzie oraz z USA na podstawie badań in vitro odkryli mechanizm hamowania przez remdesiwir syntezy RNA u koronawirusów, z uwzględnieniem SARS-CoV-2. Lek ten należy do klasy analogów nukleotydów i wykazywał w poprzednich badaniach in vitro oraz in vivo szerokie spektrum działania wobec wirusów takich jak Ebola, wirus Nipah, SARS, MERS i innych koronawirusów.

Replikacja SARS-CoV-2 jest oparta na wirusowej polimerazie RNA zależnej od RNA (białka Nsp7, Nsp8, Nsp12). Badacze wykazali, że RNA-zależna polimeraza RNA włącza remdesiwir w formie farmakologicznie czynnego trifosforanu (RDV-TP) do RNA. Włączenie RDV-TP w pozycji i powoduje terminację syntezy RNA w pozycji i+3. RDV-TP wykazuje wysoką selektywność w porównaniu z odpowiednikiem Adenozyno-5′-trifosforanem (ATP) i lekami takimi jak sofosbuwir, fawipirawir, rybawiryna.

Przedstawiony mechanizm prowadzi do konkluzji, ze remdesiwir jest środkiem o bezpośrednim działaniu przeciwwirusowym (DAA, ang. Direct-Acting Antiviral)[221].

Rysunek obrazuje biochemiczny mechanizm hamowania syntezy RNA-zależnej polimerazy RNA przez RDV-TP u koronawirusów SARS-CoV, MERS-CoV i SARS-CoV-2, który składa się z kilku etapów[221]:

  1. Nić primera jest przedstawiona za pomocą kółek (nukleotydów) z zielonym wypełnieniem, kółka z białym wypełnieniem reprezentują nić matrycy, a niebieski owal reprezentuje obszar aktywności RNA-zależnej polimerazy RNA. Jest to schematyczne przedstawienie losowego kompleksu elongacyjnego.
  2. Zjawisko konkurencji pomiędzy RDV-TP i jego odpowiednikiem ATP o miejsce wiązania w matrycy naprzeciwko urydyny (U). Wbudowany analog nukleotydu jest oznaczony czerwonym kółkiem.
  3. Terminacja (zakończenie) syntezy RNA następuje z opóźnieniem po przyłączeniu trzech kolejnych nukleotydów.
  4. Opóźnioną terminację łańcucha można wyeliminować przez wysoki stosunek trifosforanów nukleozydów do RDV-TP.

W randomizowanym, wieloośrodkowym, kontrolowanym placebo badaniu prowadzonym metodą podwójnie ślepej próby na 237 pacjentach w dziesięciu szpitalach w chińskiej prowincji Hubei (z czego 158 było leczonych remdesiwirem), leczenie remdesiwirem nie wiązało się ze znaczącymi statystycznie korzyściami klinicznymi[222].

Remdesiwir pozostaje wciąż środkiem eksperymentalnym, ponieważ wymaga dalszych badań na modelach zwierzęcych i eksperymentów klinicznych na ludziach. Obecnie w Stanach Zjednoczonych, Chinach i Włoszech trwa 3 faza badań klinicznych, sprawdzających skuteczność tego leku – publikacja wyników spodziewana jest do końca kwietnia 2020 roku[223][224][225][226][227]. Lek nie jest dopuszczony do obrotu w żadnym kraju.

1 maja 2020 amerykańska FDA, bazując na wstępnych wynikach badań klinicznych z USA[228][229], dopuściła remdesiwir do interwencyjnego stosowania w ciężkich przypadkach zakażenia wirusem SARS-CoV-2[230].

Zapobieganie burzy cytokin[edytuj | edytuj kod]

Burza cytokin, zagrażająca życiu reakcja immunologiczna, może być powikłaniem choroby COVID-19, wywoływanej przez SARS-CoV-2.

Istnieją dowody, że hydroksycholorochina posiada właściwości hamujące burzę cytokin[231]. Niektórzy naukowcy proponują jako potencjalną terapię łączenie hydroksychlorochiny z nitazoksanidem w celu zwiększenia skuteczności[232].

Narodowa Komisja Zdrowia ChRL na podstawie badań na małych grupach osób włączyła tocilizumab do wytycznych w zakresie leczenia pacjentów[233][234]. Lek ten jest przeciwciałem monoklonalnym przeciw IL-6. Aktualnie znajduje się w 2 fazie badań klinicznych we Włoszech po wykazaniu pozytywnych efektów u osób z ciężkim przebiegiem choroby[235][236][237]. W Stanach Zjednoczonych lek funkcjonuje pod nazwą Actemra i został dopuszczony przez FDA do leczenia innych chorób[238][239].

Terapia przeciwciałami[edytuj | edytuj kod]

Obiecującą potencjalną terapią ciężkich przypadków zakażenia może być leczenie specjalnie spreparowanym osoczem krwi, zawierającym swoiste przeciwciała zwalczające wirusa SARS-CoV-2 pozyskane od ozdrowieńców po COVID-19 (infekcji wywołanej tym gatunkiem koronawirusa)[240][241][242]. Skuteczność tego rodzaju immunizacji została ogłoszona przez chiński koncern National Biotec Group[243][244][245].

Inne[edytuj | edytuj kod]

Inhibitory proteazy Mpro[edytuj | edytuj kod]

Podstawą do poszukiwania leku przeciw wirusowi SARS-CoV-2 są badania grupy naukowców, w skład której wchodzi Marcin Drąg z Politechniki Wrocławskiej. Badacze, opierając się na doświadczeniach z wirusem SARS, zidentyfikowali enzym Mpro (lub 3CLpro, czyli główną proteazę), który jest kluczowy w procesie cięcia białek wirusa i jego replikacji. Autorzy sugerują, że zahamowanie tego enzymu jest kluczową formą terapii przeciwwirusowej[246]. Podobne stanowisko zajął zespół naukowców z Niemiec, którzy w późniejszej publikacji potwierdzają znaczenie proteazy Mpro w leczeniu[247]. Obydwie grupy badaczy podkreślają, że ponieważ proteaza ta nie występuje w organizmie człowieka, potencjalny lek będący jej inhibitorem cechowałby się brakiem skutków ubocznych i małą toksycznością dla człowieka[246][247]. Jak poinformowały media, badacze z Politechniki Śląskiej, University of Alberta z Kanady i Politechniki Turyńskiej utworzyły międzynarodowy zespół Tunnelling Group, badający enzym Mpro i potencjalne leki[248][249].

Zespół naukowców z Chińskiej Akademii Nauk wykorzystując metody teoretyczne 3D, bazujące na integracji technik modelowania homologicznego struktury Mpro, dokowania molekularnego cząsteczek wybranych leków i obliczeniach energii wiązania wskazał nelfinavir jako potencjalny inhibitor głównej proteazy (Mpro) wirusa SARS-CoV-2[250].

Grupa naukowców z Brazylii przedstawiła wyniki badań, w których wskazała, że lek atazanawir może być skutecznym środkiem równocześnie hamującym proteazę Mpro, jak i zapobiegającym burzy cytokin[251].

Inhibitory wiązania z ACE2[edytuj | edytuj kod]

Prof. Krzysztof Pyrć i grupa naukowców z Uniwersytetu Jagiellońskiego opracowali inhibitory polimerowe HTCC, które bazują na modyfikowanym kationowo chitozanie. W oparciu o badania in vitro i ex vivo wirusa SARS-CoV-2 oraz innych koronawirusów badacze stwierdzili wysoką skuteczność hamowania wiązania glikoproteiny S z receptorem komórkowym ACE2 za pomocą HTCC. Co więcej, naukowcy sugerują, że inhibitory HTCC mogą być dostosowane do hamowania dowolnego z wirusów z rodziny Coronaviridae (historyczne badania wykazały efektywność względem HCoV-NL63, HCoV-OC43, HCoV-229E, HCoV-HKU1, MERS oraz SARS-CoV-2), a w badaniach nie zaobserwowano toksyczności. Ponieważ nowa substancja nie jest dopuszczona do stosowania u ludzi, konieczne są jednak dalsze eksperymenty[252][253].

Inhibitory TMPRSS2[edytuj | edytuj kod]

Grupa niemieckich naukowców pod przewodnictwem Christiana Drostena przedstawiła w publikacji[152], że enzym TMPRSS2 (seryna 2), wymagany do rozmnażania wirusa, może być skutecznie hamowany za pomocą leku stosowanego w leczeniu przewlekłego zapalenia trzustki. Lek Camostat jest dopuszczony w Japonii i może zostać poddany bezpośrednio eksperymentom klinicznym.

Innym inhibitorem TMPRSS2 jest dostępna powszechnie bromheksyna[254][232], która jest poddawana klinicznej ocenie skuteczności leczenia u pacjentów z chorobą COVID-19[255].

Proteina Ly6e[edytuj | edytuj kod]

Interesujące pod kątem potencjalnego leczenia SARS-CoV-2 są odkrycia naukowców pod przewodnictwem Johna Schogginsa z University of Texas Southwestern, które następnie zostały podjęte i kontynuowane przez grupę naukowców pod przewodnictwem Stephanie Pfaender ze Szwajcarii[256]. Grupa Johna Schogginsa odkryła, że ludzkie białko Ly6e zwiększa wirulencję (wnikanie i mnożenie) niektórych wirusów osłonkowych RNA, takich jak HIV-1, wirusa Gorączki Zachodniego Nilu, wirusa dengi czy wirusa Zika. Paradoksalnie, podczas testów na myszach naukowcy zauważyli, że po usunięciu genu Ly6e zwierzęta stały się niezwykle podatne na infekcje różnego rodzaju koronawirusami, co sugerowało odwrotny wpływ białka Ly6e na ten rodzaj wirusów[257]. Potwierdziły to badania grupy Stephanie Phaender, która wykazała in vitro oraz in vivo na myszach, że Ly6e silnie powstrzymuje infekcje wywołane różnymi typami koronawirusów, takimi jak HCoV-229E, MERS-CoV, SARS-CoV czy SARS-CoV-2, jednocześnie wywołując odwrotny efekt (tj. sprzyjając infekcji) podczas badania wirusów grypy typu A, flawiwirusów i HIV-1. W szczególności Ly6e powstrzymywała mediowaną przez glikoproteinę S fuzję osłonki wirusa z komórkami gospodarza. Wykazano również, że Ly6e bezpośrednio chroni limfocyty B i komórki dendrytyczne przed infekcją CoV u myszy. Podejście terapeutyczne naśladujące mechanizm działania Ly6e może zapewnić pierwszą linię obrony przed infekcjami koronawirusowymi[258].

Procedura triażu i leczenia pacjentów w Wuhan[edytuj | edytuj kod]

W centrum medycznej segregacji w Wuhan schemat diagnostyki i leczenia pacjentów z podejrzeniem zakażenia zakłada stosowanie przeciwwirusowego umifenowiru i antybiotykoterapię linezolidem, nemonoksacyną lub fluorochinolonami. Leczenie antybiotykami jest uzasadnione oczekiwaniem wtórnego zakażenia bakteryjnego tkanki płucnej uszkodzonej przez infekcję wirusową. Autorzy podkreślają znaczenie rozpoczęcia terapii przed potwierdzeniem diagnozy za pomoca testu RT-PCR, na podstawie wyników badań przedmiotowych, laboratoryjnych i diagnostycznych. Pacjenci bez obniżonej liczby limfocytow we krwi, bez wirusowego zapalenia płuc, bez duszności i bez zmniejszenia saturacji krwi tlenem poniżej 93% powinni zostać wypisani do opieki domowej bez badania RT-PCR. Dla tych pacjentów przeznaczona jest doustna azytromycyna lub amoksycylina. Pacjenci z zapaleniem płuc o innej niż CoV-2 patogenezie powinni być leczeni systematycznie i, jeśli to możliwe, w warunkach ambulatoryjnych. Kobiety w ciąży i osoby powyżej 65 roku życia powinny być traktowane podczas leczenia hospitalizacyjnego jako grupy szczególnego ryzyka. Autorzy badania uzasadniają swoje podejście przeciążeniem systemu opieki zdrowotnej w Wuhan. Leczenie jak największej liczby pacjentów w domach wiąże się z ryzykiem, ale jest konieczne w celu równoczesnego leczenia wielu przypadków krytycznych[259].

Profilaktyka[edytuj | edytuj kod]

Zalecenia profilaktyczne:

  • Często myć ręce, ciepłą wodą i mydłem, przez co najmniej 30 sekund, szczególnie przed jedzeniem, po wydmuchaniu nosa, kaszlu lub kichaniu, po kontakcie z osobami chorującymi lub ich otoczeniem. Gdy mydło i woda nie są łatwo dostępne, należy dezynfekować ręce z co najmniej 60% objętościowym alkoholem.
  • Unikać dotykania nosa, oczu i ust nieumytymi rękami.
  • Unikać bliskiego kontaktu z wykazującymi objawy chorób układu oddechowego.
  • Wystarczająco długo gotować mięso, ryby i owoce morza.
  • Zasłaniać nos i usta chusteczką higieniczną podczas kichania i kasłania.
  • W placówkach opieki zdrowotnej wzmocnić standardowe praktyki zapobiegania i kontroli zakażeń w szpitalach, zwłaszcza na oddziałach ratunkowych[260][261][262][263][264]
  • Nosić sprzęt indywidualnej ochrony układu oddechowego (na przykład półmaski filtrujące) chroniące usta i nos[265].

Jednym ze środków prewencyjnych jest kwarantanna osób zakażonych podejrzanych o zakażenie wirusem, oraz mających kontakt z zakażonymi oraz przebywających w miejscach gdzie występuje epidemia[266].

Policjanci na lotnisku Wuhan-Tianhe z założonymi maseczkami ochronnymi

Pojawienie się wirusa zwróciło uwagę na wirusy odzwierzęce[267]. Przeniesieniu się wirusa sprzyjają takie obecne w Chinach czynniki, jak wzrost liczebności populacji, wylesianie, urbanizacja, zmiana klimatu, aspekty związane z produkcją żywności i trzymaniem zwierząt, a w końcu mutacja. Po poprzednich epidemiach zoonoz wirusowych rząd Chin podjął działania przeciwdziałające powtórzeniu się sytuacji[268]. Li i współpracownicy zwracają uwagę na ograniczony charakter dotychczas podjętych działań mających zapobiec przenoszeniu się chorób wirusowych z innych gatunków zwierząt na człowieka[267].

Epidemiologia[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na dużą epidemiologię nowego wirusa 11 marca 2020 roku Światowa Organizacja Zdrowia sklasyfikowała rozprzestrzenianie się wirusa SARS-CoV-2 jako pandemię[269].

Dezinformacja[edytuj | edytuj kod]

Według szeregu źródeł[270] od stycznia 2020 ma miejsce operacja dezinformacyjna wykorzystująca koronawirus SARS-CoV-2. Prowadzona jest ona na internetowych platformach społecznościowych oraz przez prokremlowskie media i przypomina operację dezinformacyjną z lat 80. XX wieku prowadzoną przez ZSRR (KGB) – Operation INFEKTION – w której m.in. przedstawiano ludzki wirus niedoboru odporności (HIV) jako rzekomą „amerykańską broń biologiczną” (zob. „operation infektion” w dezinformacja: historia)[271][272][270][273][274][275][276][277].

3 marca 2020 potwierdzono, że „system szybkiego ostrzegania i monitorowania poważnych przypadków dezinformacji” Unii Europejskiej został zastosowany celem przeciwdziałania dezinformacji wykorzystującej koronawirus SARS-CoV-2, chorobę COVID-19 i szerzenie się zakażeń wirusem SARS-CoV-2[278]. Wiceprzewodnicząca Komisji Europejskiej Věra Jourová poinformowała, że narzędzie to zostało użyte do wymiany wiedzy między państwami członkowskimi UE, a także partnerami G7 na temat dezinformacji „pochodzącej ze źródeł zewnętrznych”[278]. Dzień wcześniej doszło do spotkania w którym uczestniczyli przedstawiciele m.in. Google, Facebook, Twitter i Microsoft, aby omówić sposoby ograniczenia przepływu dezinformacji online dotyczącej koronawirusa[278]. Według oświadczenia Jourovej: „Wszyscy uczestnicy spotkania potwierdzili, że wykryli różne rodzaje dezinformacji lub fake news w Internecie i podjęli szereg działań w celu przeciwdziałania. Przykłady dezinformacji obejmują fałszywe środki zaradcze, które mają rzekomo na celu zaradzenie zagrożeniu i mogą stanowić zagrożenie dla zdrowia (np. picie wybielacza w celu zabicia wirusa lub wkładanie octu do nozdrzy, aby uniknąć zarażenia) lub mistyfikację na temat pochodzenia wirusa oraz sposobu i prędkości, z jaką się rozprzestrzenia”[278].

9 marca 2020 brytyjski rząd utworzył jednostkę ds. przeciwdziałania dezinformacji, z uwagi na działalność grupy państw „wykorzystujących kryzys koronawirusa”[279][280]. Eksperci mają m.in. współpracować z firmami prowadzącymi media społecznościowe w celu ochrony Wielkiej Brytanii przed fałszywymi informacjami[279][280]. Brytyjska narodowa służba zdrowia (NHS) współpracuje m.in. z Twitterem w celu zawieszania fałszywych kont[281]. Niektóre z tych kont np. udają profile szpitali i usiłują wprowadzać niedokładne informacje na temat liczby przypadków zakażeń[281].

Według szefa sztabu obrony Kanady gen. Jonathana Vance występują oznaki internetowych działań dezinformacyjnych zmierzających do zasiania paniki z powodu COVID-19[281]. Będą również podejmowane wysiłki ze strony aktorów państwowych i niepaństwowych (przestrzeni informacyjnej), aby dyskredytować kroki państw podejmowane w związku z zakażeniami wirusem SARS-CoV-2[281].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Przed 11 lutego 2020 stosowana była nazwa tymczasowa: wirus 2019-nCoV.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Alexander E. Gorbalenya, Severe acute respiratory syndrome-related coronavirus – The species and its viruses, a statement of the Coronavirus Study Group, „bioRxiv”, 2020, DOI10.1101/2020.02.07.937862 (ang.).
  2. Alexander E. Gorbalenya i inni, The species Severe acute respiratory syndrome-related coronavirus. Classifying 2019-nCoV and naming it SARS-CoV-2, „Nature Microbiology”, 2020, s. 1–9, DOI10.1038/s41564-020-0695-z, ISSN 2058-5276 [dostęp 2020-03-20].
  3. Charles Patrick Davis, Medical Definition of Wuhan Coronavirus, MedicineNet, 22 stycznia 2020 [dostęp 2020-01-24] (ang.).
  4. a b c d e f Na Zhu i inni, A Novel Coronavirus from Patients with Pneumonia in China, 2019, „The New England Journal of Medicine”, 2020, DOI10.1056/NEJMoa2001017, PMID31978945, PMCIDPMC7092803 (ang.).c?
  5. New-type coronavirus causes pneumonia in Wuhan: expert, Xinhuanet [dostęp 2020-01-23].
  6. 中国疾病预防控制中心, Chinese Center for Disease Control and Prevention [dostęp 2020-01-23].
  7. a b c Informacja dot. przypadków zachorowań na zapalenie płuc wywołane nowym typem koronawirusa 2019-nCoV w Chinach., Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Warszawie, 22 stycznia 2020 [dostęp 2020-01-27].
  8. a b 新型冠状病毒问答, New South Wales Ministry of Health [dostęp 2020-01-27] (chiń.).
  9. https://www.scmp.com/news/china/society/article/3074991/coronavirus-chinas-first-confirmed-covid-19-case-traced-back, dostęp 2020-03-21, 17.23.
  10. Coronavirus: China’s first confirmed Covid-19 case traced back to November 17, scmp.com, 13 marca 2020 [dostęp 2020-03-21] (ang.).
  11. The first COVID-19 case originated on November 17, according to Chinese officials searching for 'patient zero', businessinsider.com, 13 marca 2020 [dostęp 2020-03-21] (ang.).
  12. a b c d David S. Hui i inni, The continuing 2019-nCoV epidemic threat of novel coronaviruses to global health – The latest 2019 novel coronavirus outbreak in Wuhan, China, „International Journal of Infectious Diseases”, 91, 2020, s. 264–266, DOI10.1016/j.ijid.2020.01.009, PMID31953166 (ang.).
  13. Novel Coronavirus (2019-nCoV), World Health Organization [dostęp 2020-01-26] (ang.).
  14. Pochodzenia wirusa... analiza danych, wyniki ciekawe, openin.pl [dostęp 2020-02-13].
  15. Jon Cohen, Dennis Normile, New SARS-like virus in China triggers alarm, „Science”, 367 (6475), 2020, s. 234–235, DOI10.1126/science.367.6475.234, PMID31949058 (ang.).c?
  16. Jane Parry, China coronavirus: cases surge as official admits human to human transmission, „British Medical Journal”, 368, 2020, DOI10.1136/bmj.m236, PMID31959587 (ang.).c?
  17. a b 2019 Novel Coronavirus (2019-nCoV), Wuhan, China, Centers for Disease Control and Prevention, 28 stycznia 2020 [dostęp 2020-01-29] (ang.).
  18. Grace Ren, Mystery Virus in Wuhan Identified As Novel Coronavirus; Researchers Still Searching For Animal Host, Health Policy Watch, 13 stycznia 2020 (ang.).
  19. Ewen Callaway, David Cyranoski, Why snakes probably aren’t spreading the new China virus, „Nature”, 2020, DOI10.1038/d41586-020-00180-8 (ang.).c?
  20. a b Weilong Shang i inni, The outbreak of SARS-CoV-2 pneumonia calls for viral vaccines, „npj Vaccines”, 5 (1), 2020, s. 1–3, DOI10.1038/s41541-020-0170-0, ISSN 2059-0105 [dostęp 2020-03-13] (ang.).
  21. a b txid2697049 – Nucleotide – NCBI, www.ncbi.nlm.nih.gov [dostęp 2020-03-13] (ang.).
  22. Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 isolate Wuhan-Hu-1, complete genome, 11 lutego 2020 [dostęp 2020-03-13] (ang.).
  23. a b Krzysztof Pyrć, Ludzkie koronawirusy [PDF], „Postępy Nauk Medycznych”.
  24. Naina Barretto i inni, The Papain-Like Protease of Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus Has Deubiquitinating Activity, „Journal of Virology”, 79 (24), 2005, s. 15189–15198, DOI10.1128/JVI.79.24.15189-15198.2005, ISSN 0022-538X, PMID16306590, PMCIDPMC1316023 [dostęp 2020-03-24] (ang.).
  25. Proteins of Coronavirus SARS-CoV-2 and related drugs in HOMCOS.
  26. Stanley Perlman, Jason Netland, Coronaviruses post-SARS: update on replication and pathogenesis, „Nature Reviews Microbiology”, 7 (6), 2009, s. 439–450, DOI10.1038/nrmicro2147, ISSN 1740-1526, PMID19430490 , PMCIDPMC2830095 [dostęp 2020-03-24] (ang.).
  27. a b Canrong Wu i inni, Analysis of therapeutic targets for SARS-CoV-2 and discovery of potential drugs by computational methods, „Acta Pharmaceutica Sinica B”, 2020, S2211383520302999, DOI10.1016/j.apsb.2020.02.008 [dostęp 2020-03-13] (ang.).
  28. a b c Roujian Lu i inni, Genomic characterisation and epidemiology of 2019 novel coronavirus: implications for virus origins and receptor binding, „The Lancet”, 395 (10224), 2020, s. 565–574, DOI10.1016/S0140-6736(20)30251-8 [dostęp 2020-03-12] (ang.).c?
  29. a b c d Alexandra C. Walls i inni, Structure, Function, and Antigenicity of the SARS-CoV-2 Spike Glycoprotein, „Cell”, 2020, DOI10.1016/j.cell.2020.02.058, ISSN 0092-8674 [dostęp 2020-03-30].c?
  30. David E. Gordon i inni, A SARS-CoV-2-Human Protein-Protein Interaction Map Reveals Drug Targets and Potential Drug-Repurposing, „bioRxiv”, 2020, 2020.03.22.002386, DOI10.1101/2020.03.22.002386 [dostęp 2020-03-30] (ang.).
  31. David E. Gordon i inni, A SARS-CoV-2-Human Protein-Protein Interaction Map Reveals Drug Targets and Potential Drug-Repurposing, „bioRxiv”, 2020, 2020.03.22.002386, DOI10.1101/2020.03.22.002386 [dostęp 2020-03-30] (ang.).
  32. Coronavirus, World Health Organization [dostęp 2020-01-23] (ang.).
  33. Phylogeny of SARS-like betacoronaviruses including novel coronavirus from Wuhan using data generated by the Shanghai Public Health Clinical Center & School of Public Health, the National Institute for Viral Disease Control and Prevention, the Institute of Pathogen Biology, and the Wuhan Institute of Virology shared via GISAID, Nextstrain [dostęp 2020-01-23] (ang.).
  34. Novel 2019 coronavirus genome, Virological, 11 stycznia 2020 [dostęp 2020-01-23] (ang.).
  35. National laboratories, www.who.int [dostęp 2020-03-30] (ang.).
  36. Laboratory biosafety guidance related to coronavirus disease 2019 (COVID-19), www.who.int [dostęp 2020-03-30] (ang.).
  37. a b c d e Yan-Rong Guo i inni, The origin, transmission and clinical therapies on coronavirus disease 2019 (COVID-19) outbreak – an update on the status, „Military Medical Research”, 7 (1), 2020, s. 11, DOI10.1186/s40779-020-00240-0, ISSN 2054-9369, PMID32169119, PMCIDPMC7068984 [dostęp 2020-03-26].
  38. Jun Chen i inni, Clinical progression of patients with COVID-19 in Shanghai, China, „Journal of Infection”, 2020, DOI10.1016/j.jinf.2020.03.004, ISSN 0163-4453 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  39. RKI - Coronavirus SARS-CoV-2 – Antworten auf häufig gestellte Fragen zum Coronavirus SARS-CoV-2, www.rki.de [dostęp 2020-03-26].
  40. Jasper Fuk-Woo Chan i inni, A familial cluster of pneumonia associated with the 2019 novel coronavirus indicating person-to-person transmission: a study of a family cluster, „The Lancet”, 395 (10223), 2020, s. 514–523, DOI10.1016/S0140-6736(20)30154-9 [dostęp 2020-03-26] (ang.).c?
  41. CDC, Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) – Symptoms, Centers for Disease Control and Prevention, 20 marca 2020 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  42. Nanshan Chen i inni, Epidemiological and clinical characteristics of 99 cases of 2019 novel coronavirus pneumonia in Wuhan, China: a descriptive study, „The Lancet”, 395 (10223), 2020, s. 507–513, DOI10.1016/S0140-6736(20)30211-7 [dostęp 2020-03-26] (ang.).c?
  43. Chaolin Huang i inni, Clinical features of patients infected with 2019 novel coronavirus in Wuhan, China, „The Lancet”, 395 (10223), 2020, s. 497–506, DOI10.1016/S0140-6736(20)30183-5 [dostęp 2020-03-26] (ang.).c?
  44. Chih-Cheng Lai i inni, Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2) and coronavirus disease-2019 (COVID-19): The epidemic and the challenges, „International Journal of Antimicrobial Agents”, 55 (3), 2020, s. 105924, DOI10.1016/j.ijantimicag.2020.105924 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  45. Ying-Ying Zheng i inni, COVID-19 and the cardiovascular system, „Nature Reviews Cardiology”, 2020, s. 1–2, DOI10.1038/s41569-020-0360-5, ISSN 1759-5010 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  46. David S. Hui i inni, The continuing 2019-nCoV epidemic threat of novel coronaviruses to global health – The latest 2019 novel coronavirus outbreak in Wuhan, China, „International Journal of Infectious Diseases”, 91, 2020, s. 264–266, DOI10.1016/j.ijid.2020.01.009 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  47. Ling Mao i inni, Neurological Manifestations of Hospitalized Patients with COVID-19 in Wuhan, China: a retrospective case series study, 25 lutego 2020, DOI10.1101/2020.02.22.20026500 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  48. Zi Yue Zu i inni, Coronavirus Disease 2019 (COVID-19): A Perspective from China, „Radiology”, 2020, s. 200490, DOI10.1148/radiol.2020200490, ISSN 0033-8419 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  49. Yang Liu i inni, Viral dynamics in mild and severe cases of COVID-19, „The Lancet Infectious Diseases”, 2020, S1473309920302322, DOI10.1016/S1473-3099(20)30232-2 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  50. WHO, Clinical management of severe acute respiratory infection when novel coronavirus (2019-nCoV) infection is suspected [PDF].
  51. Yan-Chao Li, Wan-Zhu Bai, Tsutomu Hashikawa, The neuroinvasive potential of SARS-CoV2 may play a role in the respiratory failure of COVID-19 patients, „Journal of Medical Virology”, 2020, DOI10.1002/jmv.25728, ISSN 1096-9071, PMID32104915 [dostęp 2020-03-26].
  52. Rafal Butowt, Katarzyna Bilinska, SARS-CoV-2: Olfaction, Brain Infection, and the Urgent Need for Clinical Samples Allowing Earlier Virus Detection, „ACS Chemical Neuroscience”, 11 (9), 2020, s. 1200–1203, DOI10.1021/acschemneuro.0c00172, PMID32283006, PMCIDPMC7160911 [dostęp 2020-05-16].
  53. Dandan Wu, Xuexian O. Yang, TH17 responses in cytokine storm of COVID-19: An emerging target of JAK2 inhibitor Fedratinib, „Journal of Microbiology, Immunology and Infection”, 2020, S1684118220300657, DOI10.1016/j.jmii.2020.03.005 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  54. Didier Raoult i inni, Coronavirus infections: Epidemiological, clinical and immunological features and hypotheses, „Cell Stress”, 2020, DOI10.15698/cst2020.04.216, ISSN 2523-0204, PMCIDPMC7064018 [dostęp 2020-03-26].
  55. RKI - Coronavirus SARS-CoV-2 – SARS-CoV-2 Steckbrief zur Coronavirus-Krankheit-2019 (COVID-19), www.rki.de [dostęp 2020-03-26].
  56. Nicky Phillips, Smriti Mallapaty, David Cyranoski, How quickly does the Wuhan virus spread?, „Nature”, 2020, d41586–020–00146-w, DOI10.1038/d41586-020-00146-w, ISSN 0028-0836 [dostęp 2020-03-11] (ang.).c?
  57. Zhangkai J. Cheng, Jing Shan, 2019 Novel coronavirus: where we are and what we know, „Infection”, 2020, DOI10.1007/s15010-020-01401-y, ISSN 0300-8126 [dostęp 2020-03-11] (ang.).
  58. a b c CDC CDC, Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) – Transmission, Centers for Disease Control and Prevention, 4 marca 2020 [dostęp 2020-03-11] (ang.).
  59. a b RKI - Coronavirus SARS-CoV-2 – Antworten auf häufig gestellte Fragen zum Coronavirus SARS-CoV-2, www.rki.de [dostęp 2020-03-11].
  60. Beschluss 1/2020 des ABAS vom 19.2.2020 und Begründung zur vorläufigen Einstufung des Virus SARS-CoV-2 in Risikogruppe 3 und Empfehlungen zu nicht gezielten Tätigkeiten (Labordiagnostik) und gezielten Tätigkeiten mit SARS-CoV-2. [pdf].
  61. Jasper Fuk-Woo Chan i inni, A familial cluster of pneumonia associated with the 2019 novel coronavirus indicating person-to-person transmission: a study of a family cluster, „The Lancet”, 395 (10223), 2020, s. 514–523, DOI10.1016/S0140-6736(20)30154-9 [dostęp 2020-03-11] (ang.).c?
  62. Michelle L. Holshue i inni, First Case of 2019 Novel Coronavirus in the United States, „The New England Journal of Medicine”, 382 (10), 2020, s. 929–936, DOI10.1056/NEJMoa2001191, ISSN 0028-4793 [dostęp 2020-03-11] (ang.).c?
  63. Jianhua Xia i inni, Evaluation of coronavirus in tears and conjunctival secretions of patients with SARS-CoV-2 infection, „Journal of Medical Virology”, 2020, jmv.25725, DOI10.1002/jmv.25725, ISSN 0146-6615 [dostęp 2020-03-11] (ang.).
  64. Yu Chen, Lanjuan Li, SARS-CoV-2: virus dynamics and host response, „The Lancet Infectious Diseases”, 2020, S1473309920302358, DOI10.1016/S1473-3099(20)30235-8 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  65. Charleen Yeo, Sanghvi Kaushal, Danson Yeo, Enteric involvement of coronaviruses: is faecal–oral transmission of SARS-CoV-2 possible?, „The Lancet Gastroenterology & Hepatology”, 2020, S2468125320300480, DOI10.1016/S2468-1253(20)30048-0 [dostęp 2020-03-11] (ang.).
  66. Sean Wei Xiang Ong i inni, Air, Surface Environmental, and Personal Protective Equipment Contamination by Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 (SARS-CoV-2) From a Symptomatic Patient, „Journal of the American Medical Association”, 2020, DOI10.1001/jama.2020.3227, ISSN 0098-7484 [dostęp 2020-03-14] (ang.).c?
  67. Yongjian Wu i inni, Prolonged presence of SARS-CoV-2 viral RNA in faecal samples, „The Lancet Gastroenterology & Hepatology”, 5 (5), 2020, s. 434–435, DOI10.1016/s2468-1253(20)30083-2, ISSN 2468-1253 [dostęp 2020-04-09].
  68. a b Hui Li i inni, SARS-CoV-2 and viral sepsis: observations and hypotheses, „The Lancet”, 2020, DOI10.1016/s0140-6736(20)30920-x, ISSN 0140-6736 [dostęp 2020-04-18].c?
  69. Walter D. Cardona Maya, Stefan S. Du Plessis, Paula A. Velilla, SARS-CoV-2 and the Testis: similarity to other viruses and routes of infection, „Reproductive BioMedicine Online”, 2020, DOI10.1016/j.rbmo.2020.04.009, ISSN 1472-6483 [dostęp 2020-04-18] (ang.).
  70. Gertjan Medema i inni, Presence of SARS-Coronavirus-2 in sewage, 30 marca 2020, DOI10.1101/2020.03.29.20045880 [dostęp 2020-04-17] (ang.).
  71. a b Lirong Zou i inni, SARS-CoV-2 Viral Load in Upper Respiratory Specimens of Infected Patients, „The New England Journal of Medicine”, 2020, NEJMc2001737, DOI10.1056/NEJMc2001737, ISSN 0028-4793 [dostęp 2020-03-11] (ang.).c?
  72. Neuartiges Virus SARS-CoV-2 (bislang 2019-nCoV) durch den ABAS in Risikogruppe 3 eingestuft und Empfehlungen zur Labordiagnostik, BAuA: Federal Institute for Occupational Safety and Health.
  73. Roman Woelfel i inni, Clinical presentation and virological assessment of hospitalized cases of coronavirus disease 2019 in a travel-associated transmission cluster, 8 marca 2020, DOI10.1101/2020.03.05.20030502 [dostęp 2020-03-11] (ang.).
  74. a b c d B. Coutard i inni, The spike glycoprotein of the new coronavirus 2019-nCoV contains a furin-like cleavage site absent in CoV of the same clade, „Antiviral Research”, 176, 2020, s. 104742, DOI10.1016/j.antiviral.2020.104742 [dostęp 2020-03-11] (ang.).
  75. Z. Galen Wo, Sequence Analysis Indicates that 2019-nCoV Virus Contains a Putative Furin Cleavage Site at the Boundary of S1 and S2 Domains of Spike Protein, 18 lutego 2020, DOI10.31219/osf.io/nkcrf [dostęp 2020-03-11].
  76. Roman Wölfel i inni, Virological assessment of hospitalized patients with COVID-2019, „Nature”, 2020, s. 1–10, DOI10.1038/s41586-020-2196-x, ISSN 1476-4687 [dostęp 2020-04-09] (ang.).c?
  77. Huijun Chen i inni, Clinical characteristics and intrauterine vertical transmission potential of COVID-19 infection in nine pregnant women: a retrospective review of medical records, „The Lancet”, 395 (10226), 2020, s. 809–815, DOI10.1016/S0140-6736(20)30360-3 [dostęp 2020-03-11] (ang.).c?
  78. Min Wei i inni, Novel Coronavirus Infection in Hospitalized Infants Under 1 Year of Age in China, „Journal of the American Medical Association”, 2020, DOI10.1001/jama.2020.2131, ISSN 0098-7484, PMID32058570, PMCIDPMC7042807 [dostęp 2020-03-11] (ang.).c?
  79. COVID-19 a praca lekarza dentysty, www.termedia.pl [dostęp 2020-03-29].
  80. G. Kampf i inni, Persistence of coronaviruses on inanimate surfaces and their inactivation with biocidal agents, „Journal of Hospital Infection”, 104 (3), 2020, s. 246–251, DOI10.1016/j.jhin.2020.01.022 [dostęp 2020-03-11] (ang.).
  81. Wie lang Coronaviren auf Flächen überleben und wie man sie inaktiviert, idw-online.de [dostęp 2020-03-11] (niem.).
  82. Alex Chin i inni, Stability of SARS-CoV-2 in different environmental conditions, „medRxiv”, 2020, 2020.03.15.20036673, DOI10.1101/2020.03.15.20036673 [dostęp 2020-03-28] (ang.).
  83. Miguel B. Araujo, Babak Naimi, Spread of SARS-CoV-2 Coronavirus likely to be constrained by climate, „medRxiv”, 2020, 2020.03.12.20034728, DOI10.1101/2020.03.12.20034728 [dostęp 2020-04-22] (ang.).
  84. Raffaele Fronza i inni, Spatial-temporal variations of atmospheric factors contribute to SARS-CoV-2 outbreak, „medRxiv”, 2020, 2020.04.26.20080846, DOI10.1101/2020.04.26.20080846 [dostęp 2020-05-02] (ang.).
  85. Ed Yong, Why the Coronavirus Has Been So Successful, The Atlantic, 20 marca 2020 [dostęp 2020-03-21] (ang.).
  86. WHO potwierdza: w wodzie koronawirusa nie ma, Inżynieria.com [dostęp 2020-03-21].
  87. Annika Kratzel i inni, Efficient inactivation of SARS-CoV-2 by WHO-recommended hand rub formulations and alcohols, „bioRxiv”, 2020, 2020.03.10.986711, DOI10.1101/2020.03.10.986711 [dostęp 2020-03-21] (ang.).
  88. a b c d e f Marco Cascella i inni, Features, Evaluation and Treatment Coronavirus (COVID-19), „StatPearls”, Treasure Island (FL): StatPearls Publishing, 2020, PMID32150360.
  89. Myth busters, www.who.int [dostęp 2020-03-11] (ang.).
  90. Detection of low level of COVID-19 virus in pet dog, www.info.gov.hk [dostęp 2020-03-11].
  91. a b c Xuesen Zhao i inni, Broad and differential animal ACE2 receptor usage by SARS-CoV-2, „bioRxiv”, 2020, 2020.04.19.048710, DOI10.1101/2020.04.19.048710 [dostęp 2020-04-20] (ang.).
  92. Marcin Janik, Dynamika rozwoju epidemii w zamkniętej populacji dla wybranych patogenów, Wydawnictwo im. Stanisława Podobińskiego Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie, 2016, DOI10.16926/tiib.2016.04.19.
  93. Novel coronavirus disease 2019 (COVID-19) pandemic: increased transmission in the EU/EEA and the UK – sixth update [PDF].
  94. Ying Liu i inni, The reproductive number of COVID-19 is higher compared to SARS coronavirus, „Journal of Travel Medicine”, 27 (2), 2020, DOI10.1093/jtm/taaa021, ISSN 1195-1982 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  95. Ewen Callaway i inni, The coronavirus pandemic in five powerful charts, „Nature”, 579, 2020, s. 482–483, DOI10.1038/d41586-020-00758-2 [dostęp 2020-03-26] (ang.).c?
  96. Chih-Cheng Lai i inni, Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 (SARS-CoV-2) and coronavirus disease-2019 (COVID-19): The epidemic and the challenges, „International Journal of Antimicrobial Agents”, 55 (3), 2020, s. 105924, DOI10.1016/j.ijantimicag.2020.105924, ISSN 0924-8579 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  97. Ed Yong, The Deceptively Simple Number Sparking Coronavirus Fears, The Atlantic, 28 stycznia 2020 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  98. Shi Zhao i inni, Preliminary estimation of the basic reproduction number of novel coronavirus (2019-nCoV) in China, from 2019 to 2020: A data-driven analysis in the early phase of the outbreak, „International Journal of Infectious Diseases”, 92, 2020, s. 214–217, DOI10.1016/j.ijid.2020.01.050, ISSN 1201-9712 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  99. Adam J Kucharski i inni, Early dynamics of transmission and control of COVID-19: a mathematical modelling study, „The Lancet Infectious Diseases”, 2020, S1473309920301444, DOI10.1016/S1473-3099(20)30144-4 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  100. a b Zhangkai J. Cheng, Jing Shan, 2019 Novel coronavirus: where we are and what we know, „Infection”, 2020, DOI10.1007/s15010-020-01401-y, ISSN 0300-8126 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  101. a b c d RKI - Coronavirus SARS-CoV-2 – SARS-CoV-2 Steckbrief zur Coronavirus-Krankheit-2019 (COVID-19), www.rki.de [dostęp 2020-03-26].
  102. Why Some COVID-19 Cases Are Worse than Others, The Scientist Magazine® [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  103. CDCMMWR, Severe Outcomes Among Patients with Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) – United States, February 12–March 16, 2020, „MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report”, 69, 2020, DOI10.15585/mmwr.mm6912e2, ISSN 0149-2195 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  104. a b Sorveglianza integrata COVID-19: i principali dati nazionali.
  105. a b The Novel Coronavirus Pneumonia Emergency Response Epidemiology Team, The Epidemiological Characteristics of an Outbreak of 2019 Novel Coronavirus Diseases (COVID-19) – China, 2020, „China CDC Weekly”, 2 (8), 1 lutego 2020, s. 113–122, ISSN 2096-7071 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  106. a b Ministerio de Sanidad, Consumo y Bienestar Social - Profesionales - Situación actual Coronavirus, www.mscbs.gob.es [dostęp 2020-03-26].
  107. Yu Chen, Lanjuan Li, SARS-CoV-2: virus dynamics and host response, „The Lancet Infectious Diseases”, 2020, S1473309920302358, DOI10.1016/S1473-3099(20)30235-8 [dostęp 2020-03-28] (ang.).
  108. Yufeng Cheng i inni, ABO Blood Group and Susceptibility to Severe Acute Respiratory Syndrome, „Journal of the American Medical Association”, 293 (12), 2005, s. 1447–1451, DOI10.1001/jama.293.12.1450-c, ISSN 0098-7484 [dostęp 2020-03-21] (ang.).c?
  109. Jiao Zhao i inni, Relationship between the ABO Blood Group and the COVID-19 Susceptibility, „medRxiv”, 2020, 2020.03.11.20031096, DOI10.1101/2020.03.11.20031096 [dostęp 2020-03-21] (ang.).
  110. Thomas R. Frieden, Christopher T. Lee, Early Release - Identifying and Interrupting Superspreading Events–Implications for Control of Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 - Volume 26, Number 6–June 2020 - Emerging Infectious Diseases journal – CDC, DOI10.3201/eid2606.200495 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  111. WHO Director-General’s opening remarks at the media briefing on COVID-19 – 3 March 2020, www.who.int [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  112. Coronavirus Age, Sex, Demographics (COVID-19) – Worldometer, www.worldometers.info [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  113. Qing Cao i inni, SARS-CoV-2 infection in children: Transmission dynamics and clinical characteristics, „Journal of the Formosan Medical Association = Taiwan Yi Zhi”, 119 (3), 2020, s. 670–673, DOI10.1016/j.jfma.2020.02.009, ISSN 0929-6646, PMID32139299 [dostęp 2020-03-30].
  114. Public Health Officials Announce 296 New Cases of Coronavirus Disease | IDPH, www.dph.illinois.gov [dostęp 2020-03-30].
  115. Wenjie Yang i inni, Clinical characteristics and imaging manifestations of the 2019 novel coronavirus disease (COVID-19):A multi-center study in Wenzhou city, Zhejiang, China, „Journal of Infection”, 80 (4), 2020, s. 388–393, DOI10.1016/j.jinf.2020.02.016, ISSN 0163-4453 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  116. David Peña-Otero i inni, Are we ready for the new coronavirus?, „Archivos de Bronconeumología (English Edition)”, 2020, DOI10.1016/j.arbr.2020.02.003, ISSN 1579-2129 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  117. a b Jieliang Chen, Pathogenicity and transmissibility of 2019-nCoV–A quick overview and comparison with other emerging viruses, „Microbes and Infection”, 22 (2), Special issue on the new coronavirus causing the COVID-19 outbreak, 2020, s. 69–71, DOI10.1016/j.micinf.2020.01.004, ISSN 1286-4579 [dostęp 2020-03-26] (ang.).???
  118. a b c d e Chung-I. Wu, Mu-ming Poo, Moral imperative for the immediate release of 2019-nCoV sequence data, „National Science Review”, DOI10.1093/nsr/nwaa030 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  119. a b c Nathan D. Grubaugh, Mary E. Petrone, Edward C. Holmes, We shouldn’t worry when a virus mutates during disease outbreaks, „Nature Microbiology”, 5 (4), 2020, s. 529–530, DOI10.1038/s41564-020-0690-4, ISSN 2058-5276 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  120. Chen Wang i inni, A novel coronavirus outbreak of global health concern, „The Lancet”, 395 (10223), 2020, s. 470–473, DOI10.1016/S0140-6736(20)30185-9 [dostęp 2020-03-26] (ang.).c?
  121. a b The Chinese SARS Molecular Epidemiology Consortium, Molecular Evolution of the SARS Coronavirus During the Course of the SARS Epidemic in China, „Science”, 303 (5664), 2004, s. 1666–1669, DOI10.1126/science.1092002, ISSN 0036-8075, PMID14752165 [dostęp 2020-03-26] (ang.).c?
  122. Junxian Ou i inni, RBD mutations from circulating SARS-CoV-2 strains enhance the structural stability and human ACE2 affinity of the spike protein, 17 marca 2020, DOI10.1101/2020.03.15.991844 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  123. a b Tung Phan, Genetic diversity and evolution of SARS-CoV-2, „Infection, Genetics and Evolution”, 81, 2020, s. 104260, DOI10.1016/j.meegid.2020.104260, ISSN 1567-1348 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  124. Thomas R. Frieden, Christopher T. Lee, Early Release - Identifying and Interrupting Superspreading Events–Implications for Control of Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 - Volume 26, Number 6–June 2020 - Emerging Infectious Diseases journal – CDC, DOI10.3201/eid2606.200495 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  125. Peter Forster i inni, Phylogenetic network analysis of SARS-CoV-2 genomes, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”, 2020, DOI10.1073/pnas.2004999117, ISSN 0027-8424, PMID32269081 [dostęp 2020-04-14] (ang.).c?
  126. John-Sebastian Eden i inni, An emergent clade of SARS-CoV-2 linked to returned travellers from Iran, „Virus Evolution”, 6 (1), 2020, DOI10.1093/ve/veaa027 [dostęp 2020-04-14] (ang.).1 stycznia
  127. Hangping Yao i inni, Patient-derived mutations impact pathogenicity of SARS-CoV-2, „medRxiv”, 2020, 2020.04.14.20060160, DOI10.1101/2020.04.14.20060160 [dostęp 2020-04-25] (ang.).
  128. a b Maria Pachetti i inni, Emerging SARS-CoV-2 mutation hot spots include a novel RNA-dependent-RNA polymerase variant, „Journal of Translational Medicine”, 18 (1), 2020, s. 179, DOI10.1186/s12967-020-02344-6, ISSN 1479-5876, PMID32321524, PMCIDPMC7174922 [dostęp 2020-04-29] (ang.).
  129. Feroza Begum i inni, Specific mutations in SARS-CoV2 RNA dependent RNA polymerase and helicase alter protein structure, dynamics and thus function: Effect on viral RNA replication, „bioRxiv”, 2020, 2020.04.26.063024, DOI10.1101/2020.04.26.063024 [dostęp 2020-04-29] (ang.).
  130. Vishal Rana i inni, How fast does the SARS-Cov-2 virus really mutate in heterogeneous populations?, „medRxiv”, 2020, 2020.04.23.20076075, DOI10.1101/2020.04.23.20076075 [dostęp 2020-04-29] (ang.).
  131. Roman Woelfel i inni, Clinical presentation and virological assessment of hospitalized cases of coronavirus disease 2019 in a travel-associated transmission cluster, „medRxiv”, 2020, 2020.03.05.20030502, DOI10.1101/2020.03.05.20030502 [dostęp 2020-03-28] (ang.).
  132. Peng Li i inni, Transmission of COVID-19 in the terminal stage of incubation period: a familial cluster, „International Journal of Infectious Diseases”, 2020, DOI10.1016/j.ijid.2020.03.027, ISSN 1201-9712 [dostęp 2020-03-28] (ang.).
  133. Guang Zeng i inni, Infectivity of severe acute respiratory syndrome during its incubation period, „Biomedical and environmental sciences: BES”, 22 (6), 2009, s. 502–510, DOI10.1016/S0895-3988(10)60008-6, ISSN 0895-3988, PMID20337224 [dostęp 2020-03-28].
  134. CDC, Coronavirus Disease 2019 (COVID-19), Centers for Disease Control and Prevention, 11 lutego 2020 [dostęp 2020-03-28] (ang.).
  135. Jane Qiu, Covert coronavirus infections could be seeding new outbreaks, „Nature”, 2020, DOI10.1038/d41586-020-00822-x [dostęp 2020-03-28] (ang.).c?
  136. Kai Kupferschmidt, Study claiming new coronavirus can be transmitted by people without symptoms was flawed, „Science | AAAS”, 2020, DOI10.1126/science.abb1524 [dostęp 2020-03-28] (ang.).
  137. Yu Chen, Lanjuan Li, SARS-CoV-2: virus dynamics and host response, „The Lancet Infectious Diseases”, 2020, S1473309920302358, DOI10.1016/S1473-3099(20)30235-8 [dostęp 2020-03-28] (ang.).
  138. a b Xiaowei Li i inni, Molecular immune pathogenesis and diagnosis of COVID-19, „Journal of Pharmaceutical Analysis”, 2020, S2095177920302045, DOI10.1016/j.jpha.2020.03.001 [dostęp 2020-03-12] (ang.).
  139. How Furin and ACE2 Interact with the Spike on SARS-CoV-2, Assay Genie [dostęp 2020-03-12] (ang.).
  140. Xintian Xu i inni, Evolution of the novel coronavirus from the ongoing Wuhan outbreak and modeling of its spike protein for risk of human transmission, „Science China Life Sciences”, 63 (3), 2020, s. 457–460, DOI10.1007/s11427-020-1637-5, ISSN 1674-7305 [dostęp 2020-03-12] (ang.).
  141. Peng Zhou i inni, A pneumonia outbreak associated with a new coronavirus of probable bat origin, „Nature”, 579 (7798), 2020, s. 270–273, DOI10.1038/s41586-020-2012-7, ISSN 0028-0836 [dostęp 2020-03-12] (ang.).c?
  142. Michael Letko, Vincent Munster, Functional assessment of cell entry and receptor usage for lineage B β-coronaviruses, including 2019-nCoV, 22 stycznia 2020, DOI10.1101/2020.01.22.915660 [dostęp 2020-03-12] (ang.).
  143. Michael Letko, Andrea Marzi, Vincent Munster, Functional assessment of cell entry and receptor usage for SARS-CoV-2 and other lineage B betacoronaviruses, „Nature Microbiology”, 2020, DOI10.1038/s41564-020-0688-y, ISSN 2058-5276 [dostęp 2020-03-12] (ang.).
  144. NEJM Journal Watch: Summaries of and commentary on original medical and scientific articles from key medical journals, www.jwatch.org [dostęp 2020-03-12].
  145. Lisa E. Gralinski, Vineet D. Menachery, Return of the Coronavirus: 2019-nCoV, „Viruses”, 12 (2), 2020, s. 135, DOI10.3390/v12020135, ISSN 1999-4915 [dostęp 2020-03-12] (ang.).
  146. a b c d e f Xiuyuan Ou i inni, Characterization of spike glycoprotein of SARS-CoV-2 on virus entry and its immune cross-reactivity with SARS-CoV, „Nature Communications”, 11 (1), 2020, s. 1–12, DOI10.1038/s41467-020-15562-9, ISSN 2041-1723 [dostęp 2020-03-30] (ang.).
  147. Daniel Wrapp i inni, Cryo-EM structure of the 2019-nCoV spike in the prefusion conformation, „Science”, 2020, eabb2507, DOI10.1126/science.abb2507, ISSN 0036-8075 [dostęp 2020-03-12] (ang.).c?
  148. Peng Zhou i inni, A pneumonia outbreak associated with a new coronavirus of probable bat origin, „Nature”, 579 (7798), 2020, s. 270–273, DOI10.1038/s41586-020-2012-7, ISSN 0028-0836 [dostęp 2020-03-12] (ang.).c?
  149. Mart M. Lamers i inni, SARS-CoV-2 productively infects human gut enterocytes, „Science”, 2020, DOI10.1126/science.abc1669, ISSN 0036-8075, PMID32358202 [dostęp 2020-05-02] (ang.).c?
  150. Vanessa Monteil i inni, Inhibition of SARS-CoV-2 Infections in Engineered Human Tissues Using Clinical-Grade Soluble Human ACE2, „Cell”, 2020, DOI10.1016/j.cell.2020.04.004, ISSN 0092-8674 [dostęp 2020-05-02] (ang.).c?
  151. a b c d Jian Shang i inni, Cell entry mechanisms of SARS-CoV-2, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”, 2020, DOI10.1073/pnas.2003138117, ISSN 0027-8424, PMID32376634 [dostęp 2020-05-13] (ang.).c?
  152. a b Markus Hoffmann i inni, SARS-CoV-2 Cell Entry Depends on ACE2 and TMPRSS2 and Is Blocked by a Clinically Proven Protease Inhibitor, „Cell”, 2020, S0092867420302294, DOI10.1016/j.cell.2020.02.052 [dostęp 2020-03-12] (ang.).c?
  153. Charlotte Harrison, Coronavirus puts drug repurposing on the fast track, „Nature Biotechnology”, 2020, DOI10.1038/d41587-020-00003-1 [dostęp 2020-03-12] (ang.).
  154. Thailand Medical News, Coronavirus Drug Research: German Researchers Identify Japanese Drug, Camostat Mesylate That Could Be Repurposed To Treat Covid-19 – Thailand Medical News, Coronavirus Drug Research: German Researchers Identify Japanese Drug, Camostat Mesylate That Could Be Repurposed To Treat Covid-19 – Thailand Medical News [dostęp 2020-03-12] (ang.).
  155. a b ChinaXiv.org 中国科学院科技论文预发布平台, www.chinaxiv.org [dostęp 2020-03-12].
  156. a b Thailand Medical News, BREAKING! LatestCoronavirus Research Reveals That The Virus Has Mutated Gene Similar To HIV and Is 1,000 Times More Potent. - Thailand Medical News, BREAKING! LatestCoronavirus Research Reveals That The Virus Has Mutated Gene Similar To HIV and Is 1,000 Times More Potent. – Thailand Medical News [dostęp 2020-03-12] (ang.).
  157. a b Jennifer Harcourt i inni, Early Release - Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 from Patient with 2019 Novel Coronavirus Disease, United States - Volume 26, Number 6–June 2020 - Emerging Infectious Diseases journal – CDC, DOI10.3201/eid2606.200516 [dostęp 2020-03-12] (ang.).
  158. a b Shuai Xia i inni, Inhibition of SARS-CoV-2 infection (previously 2019-nCoV) by a highly potent pan-coronavirus fusion inhibitor targeting its spike protein that harbors a high capacity to mediate membrane fusion, 12 marca 2020, DOI10.1101/2020.03.09.983247 [dostęp 2020-04-07] (ang.).
  159. Koronawirus zakaża skuteczniej niż SARS? Nowe fakty ws. wirusa z Chin, www.rmf24.pl [dostęp 2020-03-12].
  160. Ke Wang i inni, SARS-CoV-2 invades host cells via a novel route: CD147-spike protein, „bioRxiv”, 2020, 2020.03.14.988345, DOI10.1101/2020.03.14.988345 [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  161. Coronavirus Information | IUPHAR/BPS Guide to PHARMACOLOGY, www.guidetopharmacology.org [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  162. Clinical Study of Anti-CD147 Humanized Meplazumab for Injection to Treat With 2019-nCoV Pneumonia – Full Text View – ClinicalTrials.gov, clinicaltrials.gov [dostęp 2020-03-26] (ang.).
  163. Jennifer A. Aguiar i inni, Gene expression and in situ protein profiling of candidate SARS-CoV-2 receptors in human airway epithelial cells and lung tissue, „bioRxiv”, 2020, 2020.04.07.030742, DOI10.1101/2020.04.07.030742 [dostęp 2020-05-13] (ang.).
  164. ResearchGate, ResearchGate, DOI10.21203/rs.2.24599/v1 [dostęp 2020-05-13] (ang.).
  165. a b Leila Mousavizadeh, Sorayya Ghasemi, Genotype and phenotype of COVID-19: Their roles in pathogenesis, „Journal of Microbiology, Immunology and Infection”, 2020, DOI10.1016/j.jmii.2020.03.022, ISSN 1684-1182 [dostęp 2020-04-06] (ang.).
  166. Soeren Lukassen i inni, SARS-CoV-2 receptor ACE2 and TMPRSS2 are predominantly expressed in a transient secretory cell type in subsegmental bronchial branches, „bioRxiv”, 2020, 2020.03.13.991455, DOI10.1101/2020.03.13.991455 [dostęp 2020-04-06] (ang.).
  167. Markus Hoffmann i inni, SARS-CoV-2 Cell Entry Depends on ACE2 and TMPRSS2 and Is Blocked by a Clinically Proven Protease Inhibitor, „Cell”, 2020, S0092867420302294, DOI10.1016/j.cell.2020.02.052, PMID32142651, PMCIDPMC7102627 [dostęp 2020-04-06] (ang.).c?
  168. David H. Brann i inni, Non-neural expression of SARS-CoV-2 entry genes in the olfactory epithelium suggests mechanisms underlying anosmia in COVID-19 patients, „bioRxiv”, 2020, 2020.03.25.009084, DOI10.1101/2020.03.25.009084 [dostęp 2020-04-06] (ang.).
  169. a b Christian A. Devaux i inni, New insights on the antiviral effects of chloroquine against coronavirus: what to expect for COVID-19?, „International Journal of Antimicrobial Agents”, 2020, DOI10.1016/j.ijantimicag.2020.105938, ISSN 0924-8579, PMID32171740, PMCIDPMC7118659 [dostęp 2020-04-07].
  170. a b Xiaowei Li i inni, Molecular immune pathogenesis and diagnosis of COVID-19, „Journal of Pharmaceutical Analysis”, 2020, DOI10.1016/j.jpha.2020.03.001, ISSN 2095-1779 [dostęp 2020-04-06] (ang.).
  171. Edyta Abramczuk i inni, Niepandemiczne koronawirusy człowieka [PDF], „Postępy mikrobiologii”.
  172. Luca Cristiani i inni, Will children reveal their secret? The coronavirus dilemma, „The European Respiratory Journal”, 2020, DOI10.1183/13993003.00749-2020, ISSN 0903-1936, PMID32241833, PMCIDPMC7113798 [dostęp 2020-04-09].
  173. Elio Issa i inni, SARS-CoV-2 and ORF3a: Non-Synonymous Mutations and Polyproline Regions, „bioRxiv”, 2020, 2020.03.27.012013, DOI10.1101/2020.03.27.012013 [dostęp 2020-04-09] (ang.).
  174. Savannah F. Pedersen, Ya-Chi Ho, SARS-CoV-2: A Storm is Raging, „The Journal of Clinical Investigation”, 2020, DOI10.1172/JCI137647, ISSN 1558-8238, PMID32217834 [dostęp 2020-04-09].
  175. Canrong Wu i inni, Analysis of therapeutic targets for SARS-CoV-2 and discovery of potential drugs by computational methods, „Acta Pharmaceutica Sinica B”, 2020, S2211383520302999, DOI10.1016/j.apsb.2020.02.008 [dostęp 2020-03-12] (ang.).
  176. Nisreen M.A. Okba i inni, SARS-CoV-2 specific antibody responses in COVID-19 patients, „medRxiv”, 2020, 2020.03.18.20038059, DOI10.1101/2020.03.18.20038059 [dostęp 2020-04-09] (ang.).
  177. Chen Dong i inni, Characterization of anti-viral immunity in recovered individuals infected by SARS-CoV-2, „medRxiv”, 2020, 2020.03.17.20036640, DOI10.1101/2020.03.17.20036640 [dostęp 2020-04-09] (ang.).
  178. Irani Thevarajan i inni, Breadth of concomitant immune responses prior to patient recovery: a case report of non-severe COVID-19, „Nature Medicine”, 2020, s. 1–3, DOI10.1038/s41591-020-0819-2, ISSN 1546-170X [dostęp 2020-03-21] (ang.).
  179. Yonggang Zhou i inni, Pathogenic T cells and inflammatory monocytes incite inflammatory storm in severe COVID-19 patients, „National Science Review”, 2020, nwaa041, DOI10.1093/nsr/nwaa041, ISSN 2095-5138 [dostęp 2020-03-21] (ang.).
  180. a b Zhiqiang Zheng i inni, Monoclonal antibodies for the S2 subunit of spike of SARS-CoV cross-react with the newly-emerged SARS-CoV-2, „bioRxiv”, 2020, 2020.03.06.980037, DOI10.1101/2020.03.06.980037 [dostęp 2020-03-21] (ang.).
  181. Kuo-Ming Lip i inni, Monoclonal Antibodies Targeting the HR2 Domain and the Region Immediately Upstream of the HR2 of the S Protein Neutralize In Vitro Infection of Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus, „Journal of Virology”, 80 (2), 2006, s. 941–950, DOI10.1128/JVI.80.2.941-950.2006, ISSN 0022-538X, PMID16378996 [dostęp 2020-03-21] (ang.).
  182. Huibin Lv i inni, Cross-reactive antibody response between SARS-CoV-2 and SARS-CoV infections, „bioRxiv”, 2020, 2020.03.15.993097, DOI10.1101/2020.03.15.993097 [dostęp 2020-04-14] (ang.).
  183. Novel Coronavirus (2019-nCoV) Situation Report – 10, Światowa Organizacja Zdrowia [dostęp 2020-02-01] (ang.).
  184. Coronavirus disease 2019 (COVID-19) Situation Report – 31 (ang.). who.int. [dostęp 2020-02-20].
  185. Kai Kupferschmidt, Jon Cohen, WHO launches global megatrial of the four most promising coronavirus treatments, „Science | AAAS”, 22 marca 2020 [dostęp 2020-03-24] (ang.).
  186. WHO Director-General’s opening remarks at the Mission briefing on COVID-19 – 19 March 2020, www.who.int [dostęp 2020-03-24] (ang.).
  187. Wen-Hsiang Chen i inni, The SARS-CoV-2 Vaccine Pipeline: an Overview, „Current Tropical Medicine Reports”, 2020, DOI10.1007/s40475-020-00201-6, ISSN 2196-3045 [dostęp 2020-03-24] (ang.).
  188. Fatima Amanat, Florian Krammer, SARS-CoV-2 Vaccines: Status Report, „Immunity”, 2020, DOI10.1016/j.immuni.2020.03.007, ISSN 1074-7613, PMID32259480, PMCIDPMC7136867 [dostęp 2020-04-14].
  189. Weronika Bartosik, Szczepionki mRNA – obiecująca alternatywa.
  190. Michelle Roberts, Coronavirus: US volunteers test first vaccine, „BBC News”, 17 marca 2020 [dostęp 2020-03-24] (ang.).
  191. Brian D. Quinlan i inni, The SARS-CoV-2 receptor-binding domain elicits a potent neutralizing response without antibody-dependent enhancement, „bioRxiv”, 2020, 2020.04.10.036418, DOI10.1101/2020.04.10.036418 [dostęp 2020-04-14] (ang.).
  192. Trwają prace nad szczepionką na koronawirusa SARS-CoV-2, pulsmedycyny.pl [dostęp 2020-03-24].
  193. Case of the Index Patient Who Caused Tertiary Transmission of COVID-19 Infection in Korea: the Application of Lopinavir/Ritonavir for the Treatment of COVID-19 Infected Pneumonia Monitored by Quantitative RT-PCR., „Journal of Korean Medical Science”, 35 (6), 2020, e79, DOI10.3346/jkms.2020.35.e79, PMID32056407, PMCIDPMC7025910 [dostęp 2020-02-23] (ang.).
  194. Zhijian Xu i inni, Nelfinavir was predicted to be a potential inhibitor of 2019-nCov main protease by an integrative approach combining homology modelling, molecular docking and binding free energy calculation, „bioRxiv”, 2020, 2020.01.27.921627, DOI10.1101/2020.01.27.921627 [dostęp 2020-03-11] (ang.).
  195. Jon Cohen, Can an anti-HIV combination or other existing drugs outwit the new coronavirus?, „Science | AAAS”, 2020, DOI10.1126/science.abb0659 [dostęp 2020-03-11] (ang.).
  196. Xin Liu, Xiu-Jie Wang, Potential inhibitors for 2019-nCoV coronavirus M protease from clinically approved medicines, „bioRxiv”, 2020, 2020.01.29.924100, DOI10.1101/2020.01.29.924100 [dostęp 2020-03-11] (ang.).
  197. Catharine I. Paules, Hilary D. Marston, Anthony S. Fauci, Coronavirus Infections–More Than Just the Common Cold, „Journal of the American Medical Association”, 323 (8), 2020, s. 707–708, DOI10.1001/jama.2020.0757, ISSN 0098-7484 [dostęp 2020-03-11] (ang.).c?
  198. 上海药物所和上海科技大学联合发现一批可能对新型肺炎有治疗作用的老药和中药----中国科学院, www.cas.cn [dostęp 2020-03-11].
  199. Liying Dong, Shasha Hu, Jianjun Gao, Discovering drugs to treat coronavirus disease 2019 (COVID-19), „Drug Discoveries & Therapeutics”, 14 (1), 2020, s. 58–60, DOI10.5582/ddt.2020.01012 [dostęp 2020-03-21].
  200. Kumari G. Lokugamage, Craig Schindewolf, Vineet D. Menachery, SARS-CoV-2 sensitive to type I interferon pretreatment, „bioRxiv”, 2020, 2020.03.07.982264, DOI10.1101/2020.03.07.982264 [dostęp 2020-03-21] (ang.).
  201. Yaron Steinbuch, Coronavirus patient in Spain reportedly recovers after being treated with HIV drug, New York Post, 5 marca 2020 [dostęp 2020-03-14] (ang.).
  202. Connor Boyd, Coronavirus patient 'recovers after being treated with a HIV drug’, Mail Online, 5 marca 2020 [dostęp 2020-03-14].
  203. Bin Cao i inni, A Trial of Lopinavir–Ritonavir in Adults Hospitalized with Severe Covid-19, „The New England Journal of Medicine”, 0 (0), 2020, null, DOI10.1056/NEJMoa2001282, ISSN 0028-4793, PMID32187464 [dostęp 2020-03-24].c?
  204. Wrocław: pacjenci zakażeni koronawirusem będą leczeni lekami m.in. na HIV i malarię | Polska Agencja Prasowa SA, www.pap.pl [dostęp 2020-03-14].
  205. China CDC developing novel coronavirus vaccine - Xinhua | English.news.cn, www.xinhuanet.com [dostęp 2020-03-11].
  206. 马驰, Drugs with potential against coronavirus in human trials - Chinadaily.com.cn, www.chinadaily.com.cn [dostęp 2020-03-11].
  207. Jianjun Gao, Zhenxue Tian, Xu Yang, Breakthrough: Chloroquine phosphate has shown apparent efficacy in treatment of COVID-19 associated pneumonia in clinical studies, „Bioscience Trends”, 2020, DOI10.5582/bst.2020.01047, ISSN 1881-7823, PMID32074550 [dostęp 2020-03-11].
  208. 陈子琰, Potential coronavirus drug approved for marketing - Chinadaily.com.cn, www.chinadaily.com.cn [dostęp 2020-03-11].
  209. Dawei Wang i inni, Clinical Characteristics of 138 Hospitalized Patients With 2019 Novel Coronavirus–Infected Pneumonia in Wuhan, China, „Journal of the American Medical Association”, 323 (11), 2020, s. 1061–1069, DOI10.1001/jama.2020.1585, ISSN 0098-7484, PMID32031570, PMCIDPMC7042881 [dostęp 2020-03-24] (ang.).c?
  210. Shufeng Liu i inni, Evaluation of 19 antiviral drugs against SARS-CoV-2 Infection, „bioRxiv”, 2020, 2020.04.29.067983, DOI10.1101/2020.04.29.067983 [dostęp 2020-04-30] (ang.).
  211. Ka-Tim Choy i inni, Remdesivir, lopinavir, emetine, and homoharringtonine inhibit SARS-CoV-2 replication in vitro, „Antiviral Research”, 178, 2020, s. 104786, DOI10.1016/j.antiviral.2020.104786, ISSN 0166-3542 [dostęp 2020-05-04] (ang.).
  212. 蒋成龙, Progress seen in epidemic fight - Chinadaily.com.cn, www.chinadaily.com.cn [dostęp 2020-03-11].
  213. Wiener Zeitung Online, Coronavirus: Zaghafte Erfolge bei Medikamentensuche, Österreich Politik – Nachrichten – Wiener Zeitung Online [dostęp 2020-03-11] (niem.).
  214. Apotheke Adhoc, Malariamittel gegen Coronavirus, APOTHEKE ADHOC [dostęp 2020-03-11] (niem.).
  215. Komunikat dla profesjonalistów medycznych | Adamed, www.adamed.com [dostęp 2020-03-13].
  216. Informacja w sprawie druków informacyjnych do produktu Arechin (Chloroquini phosphas), 250 mg, tabletki | Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, www.urpl.gov.pl [dostęp 2020-03-14].
  217. Mayla Gabriela Silva Borba i inni, Chloroquine diphosphate in two different dosages as adjunctive therapy of hospitalized patients with severe respiratory syndrome in the context of coronavirus (SARS-CoV-2) infection: Preliminary safety results of a randomized, double-blinded, phase IIb clinical trial (CloroCovid-19 Study), „medRxiv”, 2020, 2020.04.07.20056424, DOI10.1101/2020.04.07.20056424 [dostęp 2020-04-17] (ang.).
  218. Ashleigh Shannon i inni, Remdesivir and SARS-CoV-2: Structural requirements at both nsp12 RdRp and nsp14 Exonuclease active-sites, „Antiviral Research”, 178, 2020, s. 104793, DOI10.1016/j.antiviral.2020.104793, ISSN 0166-3542 [dostęp 2020-04-14] (ang.).
  219. Wen-Chien Ko i inni, Arguments in favour of remdesivir for treating SARS-CoV-2 infections, „International Journal of Antimicrobial Agents”, 2020, s. 105933, DOI10.1016/j.ijantimicag.2020.105933 [dostęp 2020-03-21] (ang.).
  220. Manli Wang i inni, Remdesivir and chloroquine effectively inhibit the recently emerged novel coronavirus (2019-nCoV) in vitro, „Cell Research”, 30 (3), 2020, s. 269–271, DOI10.1038/s41422-020-0282-0, ISSN 1001-0602, PMID32020029, PMCIDPMC7054408 [dostęp 2020-03-21] (ang.).
  221. a b Calvin J. Gordon i inni, Remdesivir is a direct-acting antiviral that inhibits RNA-dependent RNA polymerase from severe acute respiratory syndrome coronavirus 2 with high potency, „Journal of Biological Chemistry”, 2020, jbc.RA120.013679, DOI10.1074/jbc.RA120.013679, ISSN 0021-9258, PMID32284326 [dostęp 2020-04-14] (ang.).
  222. Yeming Wang i inni, Remdesivir in adults with severe COVID-19: a randomised, double-blind, placebo-controlled, multicentre trial, „The Lancet”, 2020, DOI10.1016/s0140-6736(20)31022-9, ISSN 0140-6736, PMCIDPMC7190303 [dostęp 2020-04-30].c?
  223. Drug meant for Ebola may also work against coronaviruses: Understanding how drugs work is an important step in developing new treatments for COVID-19, ScienceDaily [dostęp 2020-03-11] (ang.).
  224. Fu-Sheng Wang, Chao Zhang, What to do next to control the 2019-nCoV epidemic?, „The Lancet”, 395 (10222), 2020, s. 391–393, DOI10.1016/S0140-6736(20)30300-7, ISSN 0140-6736, PMID32035533, PMCIDPMC7138017 [dostęp 2020-03-11] (ang.).c?
  225. Guangdi Li, Erik De Clercq, Therapeutic options for the 2019 novel coronavirus (2019-nCoV), „Nature Reviews Drug Discovery”, 19 (3), 2020, s. 149–150, DOI10.1038/d41573-020-00016-0, ISSN 1474-1776 [dostęp 2020-03-21] (ang.).
  226. BMJ Best Practice. COVID-19. [PDF].
  227. AIFA e Gilead annunciano che l’Italia è tra i Paesi che testeranno l’antivirale remdesivir per il trattamento del COVID-19, aifa.gov.it [dostęp 2020-03-21] (wł.).
  228. NIH clinical trial of remdesivir to treat COVID-19 begins, National Institutes of Health (NIH), 25 lutego 2020 [dostęp 2020-05-04] (ang.).
  229. NIH Clinical Trial Shows Remdesivir Accelerates Recovery from Advanced COVID-19 | NIH: National Institute of Allergy and Infectious Diseases, www.niaid.nih.gov [dostęp 2020-05-04] (ang.).
  230. Office of the Commissioner, Coronavirus (COVID-19) Update: FDA Issues Emergency Use Authorization for Potential COVID-19 Treatment, FDA, 1 maja 2020 [dostęp 2020-05-04] (ang.).
  231. Xueting Yao i inni, In Vitro Antiviral Activity and Projection of Optimized Dosing Design of Hydroxychloroquine for the Treatment of Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus 2 (SARS-CoV-2), „Clinical Infectious Diseases”, 2020, ciaa237, DOI10.1093/cid/ciaa237, ISSN 1058-4838 [dostęp 2020-03-24] (ang.).
  232. a b Srivatsan Padmanabhan, Potential dual therapeutic approach against SARS-CoV-2/COVID-19 with Nitazoxanide and Hydroxychloroquine [PDF], DOI10.13140/RG.2.2.28124.74882.
  233. China approves use of Roche drug in battle against coronavirus complications, „Reuters”, 4 marca 2020 [dostęp 2020-03-24] (ang.).
  234. ChinaXiv.org 中国科学院科技论文预发布平台, chinaxiv.org [dostęp 2020-03-24].
  235. Azioni intraprese per favorire la ricerca e l’accesso ai nuovi farmaci per il trattamento del COVID-19, aifa.gov.it [dostęp 2020-03-24] (wł.).
  236. 3 patients get better on arthritis drug - English, ANSA.it, 13 marca 2020 [dostęp 2020-03-24] (ang.).
  237. Coronavirus, via libera dell’Aifa al farmaco anti-artrite efficace su 3 pazienti e a un antivirale: test in 5 centri, www.ilmessaggero.it [dostęp 2020-03-24] (wł.).
  238. National Center for Biotechnology Information i inni, SUMMARY, Canadian Agency for Drugs and Technologies in Health, sierpień 2015 [dostęp 2020-03-24] (ang.).
  239. China turns Roche arthritis drug Actemra against COVID-19 in new treatment guidelines, FiercePharma [dostęp 2020-03-24] (ang.).
  240. 陈子琰, Plasma therapy could lead to development of vaccine for novel coronavirus pneumonia - Chinadaily.com.cn, www.chinadaily.com.cn [dostęp 2020-03-11].
  241. 陈子琰, More plasma needed from recovered coronavirus patients, experts say - Chinadaily.com.cn, www.chinadaily.com.cn [dostęp 2020-03-11].
  242. Arturo Casadevall, Liise-anne Pirofski, The convalescent sera option for containing COVID-19, „Journal of Clinical Investigation”, 2020, 10.1172/JCI138003, DOI10.1172/JCI138003, ISSN 0021-9738 [dostęp 2020-03-21] (ang.).
  243. China develops convalescent plasma therapy for COVID-19 patients- China.org.cn, www.china.org.cn [dostęp 2020-03-11].
  244. Nowy oręż w walce z koronawirusem – osocze wyleczonych pacjentów, www.focus.pl [dostęp 2020-03-11].
  245. Koronawirus w Chinach: Osocze wyleczonych leczy chorych, www.rp.pl [dostęp 2020-03-11].
  246. a b Wioletta Rut i inni, Substrate specificity profiling of SARS-CoV-2 Mpro protease provides basis for anti-COVID-19 drug design, „bioRxiv”, 2020, 2020.03.07.981928, DOI10.1101/2020.03.07.981928 [dostęp 2020-03-24] (ang.).
  247. a b Linlin Zhang i inni, Crystal structure of SARS-CoV-2 main protease provides a basis for design of improved α-ketoamide inhibitors, „Science”, 2020, DOI10.1126/science.abb3405, ISSN 0036-8075, PMID32198291 [dostęp 2020-03-24] (ang.).c?
  248. Politechnika Śląska w międzynarodowym projekcie badającym kluczowy enzym koronawirusa, PolskieRadio24.pl [dostęp 2020-03-24].
  249. Nauka w Polsce PAP, Politechnika Śląska w międzynarodowym projekcie badającym kluczowy enzym wirusa SARS-CoV-2, Zdrowie i medycyna Wprost, 24 marca 2020 [dostęp 2020-03-24].
  250. Zhijian Xu i inni, Nelfinavir was predicted to be a potential inhibitor of 2019-nCov main protease by an integrative approach combining homology modelling, molecular docking and binding free energy calculation, „bioRxiv”, 2020, 2020.01.27.921627, DOI10.1101/2020.01.27.921627 [dostęp 2020-03-28] (ang.).
  251. Natalia Fintelman-Rodrigues i inni, Atazanavir inhibits SARS-CoV-2 replication and pro-inflammatory cytokine production, „bioRxiv”, 2020, 2020.04.04.020925, DOI10.1101/2020.04.04.020925 [dostęp 2020-04-14] (ang.).
  252. Aleksandra Milewska i inni, HTCC as a highly effective polymeric inhibitor of SARS-CoV-2 and MERS-CoV, „bioRxiv”, 2020, 2020.03.29.014183, DOI10.1101/2020.03.29.014183 [dostęp 2020-04-14] (ang.).
  253. Aleksandra Milewska i inni, HTCC: Broad Range Inhibitor of Coronavirus Entry, „PLOS ONE”, 11 (6), 2016, e0156552, DOI10.1371/journal.pone.0156552, ISSN 1932-6203, PMID27249425, PMCIDPMC4889042 [dostęp 2020-04-14] (ang.).c?
  254. Robert Phillips, TMPRSS2 promotes metastasis through proteolysis, „Nature Reviews Urology”, 11 (10), 2014, s. 546–546, DOI10.1038/nrurol.2014.238, ISSN 1759-4820, PMID25179500 [dostęp 2020-03-31] (ang.).
  255. Evaluating the Efficacy and Safety of Bromhexine Hydrochloride Tablets Combined With Standard Treatment/ Standard Treatment in Patients With Suspected and Mild Novel Coronavirus Pneumonia (COVID-19) – Full Text View – ClinicalTrials.gov, clinicaltrials.gov [dostęp 2020-03-31] (ang.).
  256. Białko powstrzymujące koronawirusy powstaje w ludzkim organizmie. Szansa na opracowanie leku, KopalniaWiedzy.pl [dostęp 2020-03-14].
  257. Katrina B. Mar i inni, LY6E mediates an evolutionarily conserved enhancement of virus infection by targeting a late entry step, „Nature Communications”, 9 (1), 2018, s. 3603, DOI10.1038/s41467-018-06000-y, ISSN 2041-1723, PMID30190477, PMCIDPMC6127192 [dostęp 2020-03-14] (ang.).
  258. Stephanie Pfaender i inni, LY6E impairs coronavirus fusion and confers immune control of viral disease, 7 marca 2020, DOI10.1101/2020.03.05.979260 [dostęp 2020-03-14] (ang.).
  259. Jinnong Zhang i inni, Therapeutic and triage strategies for 2019 novel coronavirus disease in fever clinics, „The Lancet Respiratory Medicine”, 8 (3), 2020, e11–e12, DOI10.1016/S2213-2600(20)30071-0, PMID32061335 , PMCIDPMC7159020 [dostęp 2020-03-11] (ang.).
  260. Coronavirus infection: Prevention and risks, Public Health Agency of Canada, Government of Canada, 16 stycznia 2020 [dostęp 2020-01-28].
  261. Coronavirus, Centers for Disease Control and Prevention, 28 stycznia 2020 [dostęp 2020-01-28] (ang.).
  262. Advice for public, World Health Organization [dostęp 2020-01-28] (ang.).
  263. Koronawirus – przyczyny, objawy i leczenie choroby z Chin, Medme.pl, 22 stycznia 2020 [dostęp 2020-01-28].
  264. Coronavirus disease 2019 (COVID-19) Situation Report – 35 (ang.). who.int. [dostęp 2020-02-24].
  265. WPROST.pl, Będzie obowiązek zasłaniania twarzy. Minister Szumowski przedstawił nowe zasady, Zdrowie i medycyna Wprost, 9 kwietnia 2020 [dostęp 2020-04-09] (pol.).
  266. PAPSylwia Wysocka, Kwarantanna ponad 270 migrantów i załogi statku organizacji pozarządowej we Włoszech, portalmorski.pl, 24 lutego 2020 [dostęp 2020-02-26].
  267. a b Hong-Ying Li i inni, A qualitative study of zoonotic risk factors among rural communities in southern China., „International Health”, Oxford University Press, 2020, DOI10.1093/inthealth/ihaa001, PMID32040190, PMCIDPMC7017878 (ang.).
  268. Quan Liu, Lili Cao, Xing-Quan Zhu, Major emerging and re-emerging zoonoses in China: a matter of global health and socioeconomic development for 1.3 billion., „Int J Infect Dis”, 25, 2014, s. 65–72, DOI10.1016/j.ijid.2014.04.003, PMID24858904, PMCIDPMC7110807 (ang.).
  269. WHO Director-General’s opening remarks at the media briefing on COVID-19 – 11 March 2020, www.who.int [dostęp 2020-03-12] (ang.).
  270. a b Rosja prowadzi kampanię dezinformacyjną w sprawie koronawirusa, polskieradio.pl, 23 lutego 2020.
  271. Stara, dobra szkoła KGB w roli „odgrzewanego kotleta”, czyli amerykańskie pochodzenie koronawirusa, cyberdefence.pl, 31 stycznia 2020.
  272. EUvsDisinfo: Analyses and disinformation cases – Coronavirus, EUvsDisinfo [dostęp 2020-03-03] (ang.).
  273. US says Russia behind huge coronavirus disinformation campaign, dtnext.in, 22 lutego 2020 (ang.).
  274. Millions of tweets peddled conspiracy theories about coronavirus in other countries, an unpublished U.S. report says, washingtonpost.com, 29 lutego 2020 (ang.).
  275. Roughly 2 million tweets spread dangerous misinformation and hoaxes about the coronavirus, according to an unpublished State Department report, businessinsider.com, 1 marca 2020 (ang.).
  276. Coronavirus: Fake news is spreading fast, bbc.com, 26 lutego 2020 (ang.).
  277. Dezinformacja napędza lęk przed koronawirusem. Stoją za nia Rosjanie, newsweek.pl, 25 lutego 2020.
  278. a b c d EU Rapid Alert System used amid coronavirus disinformation campaign, euroactiv.com, 4 marca 2020 (ang.).
  279. a b UK Government sets up counter-disinformation unit, dailymail.co.uk, 9 marca 2020.
  280. a b Coronavirus: Unit set up to counter false claims, bbc.co.uk, 9 marca 2020.
  281. a b c d Murray Brewster, Send in the trolls: Canada braces for an online disinformation assault on COVID-19, CBC, 14 marca 2020.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]


© Materiał pochodzi z Wikipedia i jest na licencji GFDL

Losowe treści:

Wydarzenia

W Moskwie odsłonięto pierwszy w Rosji pomnik Jana Pawła II. Ma ponad 1,8 m wysokości i waży dwie tony.

Rocznice

1871 – zmarł Charles Babbage, angielski, matematyk i mechanik, twórca maszyny analitycznej

1976 – premiera filmu Brunet wieczorową porą

Muzyka

21 listopada ukaże się nowy singiel wokalistki zatytułowany "Marry The Night". Artystka zaprezentowała właśnie okładkę nowego singla. Na singlu usłyszymy także prawdopodobnie kilka remiksów. Jak zdradziła piosenkarka, "Marry The Night" opowiada o jej miłości do swojego rodzinnego miasta.

Sport

Adam Małysz zabierze do Maroka swoją żonę i córkę, które wystartują w rajdzie RMF Morocco Challenge - ta mocno zaskakująca wiadomość wywołała spore poruszenie w polskich mediach.