Luizjana

Ten artykuł dotyczy amerykańskiego stanu. Zobacz też: Luizjana jako kolonia oraz inne znaczenia tego słowa.
Luizjana
State of Louisiana
État de Louisiane
stan
18. stan od 30 kwietnia 1812
ilustracja
Pieczęć Flaga
Pieczęć Flaga stanowa Luizjany
Dewiza: Union, justice, and confidence
Państwo  Stany Zjednoczone
Stolica Baton Rouge
Kod ISO 3166-2 US-LA
Gubernator John Bel Edwards (D)
Powierzchnia 135 659[1] km²
Populacja (2017)
• liczba ludności

4 684 333[2]
• gęstość 40,5 os./km²
Strefa czasowa UTC-6:00
UTC-5:00
Języki urzędowe angielski i francuski
Położenie na mapie USA
Położenie na mapie
Strona internetowa
Portal Portal Stany Zjednoczone
Kapitol Stanu Luizjana ma 34 piętra, 137 metrów wysokości i jest najwyższym kapitolem w kraju[3].

Luizjana (ang. Louisiana; wym. /luːˌiːziˈænə/ i) – stan na południu Stanów Zjednoczonych, u ujścia rzeki Missisipi do Zatoki Meksykańskiej. Ma powierzchnię 135 382 km², z czego 21 455 km² to obszary wodne.

Luizjana graniczy na północy z Arkansas, na wschodzie z Missisipi, a na zachodzie z Teksasem. Jej stolicą jest Baton Rouge, a największym miastem Nowy Orlean (ponad 1,2 mln mieszkańców w obszarze metropolitalnym)[4].

Nad Zatoką Meksykańską rozpościerają się obszary nizinne. W części południowo-wschodniej duży obszar zajmuje delta Missisipi. Na wybrzeżu występują liczne jeziora i bagna.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Przed przybyciem Europejczyków terytorium Luizjany było zamieszkane przez liczne plemiona Indian i do dzisiaj wiele miejscowości ma nazwy pochodzące od nazw indiańskich. Rejony dzisiejszej Luizjany były odwiedzane przez hiszpańskich poszukiwaczy El Dorado w pierwszej połowie XVI wieku, niedługo po odkryciu Ameryki przez Krzysztofa Kolumba. Po daremnych poszukiwaniach bogactw i rozwiniętych państw indiańskich, Hiszpania nie założyła stałych kolonii w rejonie. Po podboju dużo bogatszych terytoriów w Meksyku zagospodarowanych przez stosunkowo wysoko rozwiniętą cywilizację Azteków, Hiszpanie nie widzieli potrzeby osiedlenia się na dziewiczym terytorium nad północnymi wybrzeżami Zatoki Meksykańskiej.

Rejon pozostawał w dziewiczym stanie przez następne 200 lat, aż do końca XVII wieku, kiedy zainteresowała się nim Francja. W 1682 Robert de La Salle dotarł od północy do ujścia rzeki Missisipi i prawem odkrywcy objął ogromne tereny przylegające do niej we władanie Francji. Pierwszą stałą francuską kolonię założył w 1699 Pierre Le Moyne d’Iberville. Otrzymała ona nazwę Luizjana na cześć króla Francji Ludwika XIV (fr. Louis). Swoim zasięgiem obejmowała o wiele większy obszar niż terytorium dzisiejszego stanu, choć jej granice długo nie były jasno zdefiniowane, teoretycznie obejmując wszystkie ziemie leżące przy rzece Missisipi.

W Luizjanie w latach 1717–1720 przymusowo osadzano tzw. „fałszywych solarzy”, osoby bezrobotne i bez stałego miejsca zamieszkania, kobiety lekkich obyczajów i „młodych libertynów”[5].

W 1718 niedaleko ujścia Missisipi założone zostało miasto Nowy Orlean, dokąd w 1722 przeniesiono stolicę kolonii.

Francuzi liczyli, że kolonia będzie rozwijać się szybko i w stosunkowo krótkim czasie zacznie przynosić znaczne korzyści dla Francji. Z wielu względów tak się jednak nie stało i rozwój kolonii był bardzo powolny. Niewielu Francuzów miało ochotę przenieść się do Luizjany i pracować w tamtejszym klimacie, tak więc francuscy właściciele plantacji zaczęli sprowadzać do kolonii niewolników z Afryki.

Mapa zakupu Luizjany w 1803 r.

Po klęskach poniesionych z rąk Anglików podczas wojny siedmioletniej, w wyniku manewrów dyplomatycznych pod koniec wojny, Francja oddała Luizjanę pod panowanie Hiszpanii w 1763. Minęło jednak kilka lat zanim do kolonii dotarli hiszpańscy zarządcy, i przez ten czas rządy sprawowali tam starzy administratorzy francuscy. Nawet po przybyciu władzy hiszpańskiej język i kultura francuska dominowały w kolonii. Liczba ludności wzrosła w wyniku osiedlenia się w Luizjanie wielu Francuzów, którzy zostali wygnani z Akadii, czyli dzisiejszej atlantyckiej części Kanady (Nowa Szkocja i okolic).

Do końca XVIII wieku była ważnym centrum handlowym kontynentu, dzięki wykorzystaniu do transportu drogi wodnej Missisipi i Zatoki Meksykańskiej. Za Luizjanę w tym czasie uznawano 1/3 środkowej części dzisiejszego USA oraz część Kanady. Po rewolucji amerykańskiej i francuskiej niewolnicy murzyńscy z wyspy Haiti (dzisiejsze państwa Haiti i Dominikana) zbuntowali się, obalając władzę białych właścicieli niewolników. Napoleon utracił tym samym ważną bazę na kontynencie i stojąc przed wizją utraty całej Luizjany (której fizycznie nie był w stanie bronić) zdecydował się sprzedać ją Stanom Zjednoczonym za 15 milionów dolarów (czyli 80 milionów franków). Środki na ten cel pożyczył Amerykanom (z 6% oprocentowaniem) angielski Barings Bank, pomimo tego, że Wielka Brytania znajdowała się wówczas w stanie wojny z Francją. Kupno terenów otworzyło drogę do podboju zachodnich terenów dzisiejszych Stanów Zjednoczonych (Dziki Zachód).

Mapa Luizjany z 1814 r.

Ważniejsze daty z historii[edytuj | edytuj kod]

  • 1682 rok – do ujścia rzeki Missisipi dotarł Robert de La Salle. Terytorium zostało uznane za należne Francji.
  • 1718 rok – zostało założone miasto Nowy Orlean.
  • 1762 rok – tereny położone na zachód od rzeki Missisipi Francja przekazała Hiszpanii.
  • 1800 – tereny dzisiejszego stanu Luizjana powróciły pod zwierzchnictwo Francji.
  • 30 kwietnia 1803 rok – zakup Luizjany przez Stany Zjednoczone.
  • 20 grudnia 1803 rok – po zakupieniu obszaru Luizjany od Francji została ona przyłączona do Stanów Zjednoczonych.
  • 30 kwietnia 1812 rok – przyjęcie Luizjany do Unii (18. stan).
  • 1815 rok – zwycięska bitwa wojsk amerykańskich pod dowództwem generała Andrew Jacksona z wojskami brytyjskiego korpusu inwazyjnego.
  • 2005 rok – huragan Katrina nawiedził Luizjanę i zalał Nowy Orlean, największe miasto. W wyniku huraganu zginęło ponad 1800 osób, a szkody oszacowano na 108 miliardów dolarów. Była to najdroższa i najbardziej niszczycielska burza w historii USA[3].
  • 2010 rok – katastrofa ekologiczna spowodowana wyciekiem ropy naftowej.
Parafie cywilne Luizjany
Regiony Luizjany

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Większe miasta[edytuj | edytuj kod]


Nowy Orlean
Nowy Orlean
Baton Rouge
Baton Rouge

L.p. Miasto Parafia cywilna Liczba mieszkańców (2017)[6]

Shreveport
Shreveport
Lake Charles
Lake Charles

1 Nowy Orlean Orlean 393 292
2 Baton Rouge East Baton Rouge 225 374
3 Shreveport Caddo i Bossier 192 036
4 Lafayette Lafayette 126 848
5 Lake Charles Calcasieu 77 117
6 Bossier City Bossier 68 554
7 Kenner Jefferson 67 451
8 Monroe Ouachita 48 371
9 Alexandria Rapides 47 334
10 Houma Terrebonne 33 278

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Gęstość zaludnienia w Luizjanie (w milach kwadratowych).

Spis ludności z roku 2010 stwierdza, że stan Luizjana liczy 4 533 372 mieszkańców, co oznacza wzrost o 64 396 (1,4%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2000. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowią 6,7% populacji, 23,7% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 14,9% to osoby mające 65 i więcej lat. 51,1% ludności stanu stanowią kobiety[7].

Język[edytuj | edytuj kod]

Najpowszechniej używanymi językami są[8]:

Rasy i pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 2018 roku, 62,2% mieszkańców stanowi ludność biała (58,8% nie licząc Latynosów), 32,2% to Afroamerykanie, 2,0% miało rasę mieszaną, 1,7% to Azjaci, 0,6% to rdzenna ludność Ameryki, 0,03% to Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowią 5,0% ludności stanu[9].

Poza osobami pochodzenia afroamerykańskiego, do największych grup należą osoby pochodzenia francuskiego (15,0%), „amerykańskiego” (8,4%), niemieckiego (7,0%), irlandzkiego (6,8%), angielskiego (5,1%) i włoskiego (4,6%). Obecne są także spore grupy osób pochodzenia meksykańskiego (93,8 tys.), afrykańskiego (72,4 tys.), Cajun (56,3 tys.), szkockiego (46,2 tys.), hondurańskiego (43,3 tys.), szkocko–irlandzkiego (34,4 tys.) i wietnamskiego (34 tys.). Liczbę Polaków oszacowano na 22,3 tys.[9].

Religia[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy Kościół Baptystyczny w Tallulah.
 Osobny artykuł: Protestantyzm w Luizjanie.

Luizjana jest czwartym najbardziej religijnym stanem w USA, z 71% mieszkańców określającymi się jako „wysoce religijni”[3].

Struktura religijna w 2014 roku[10]:

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Produkt krajowy brutto Luizjany w 2015 roku osiągnął wartość 214,05 mld USD[12], co uplasowało stan na 24. miejscu w Stanach Zjednoczonych[12]. Roczny wzrost PKB w 2016 roku był ujemy -0,6%, i był to pod tym względem trzeci od końca stan w Stanach Zjednoczonych (średnia dla wszystkich stanów w 2016 roku wyniosła 1,5%)[13]. W przeliczeniu na głowę mieszkańca w 2016 roku PKB wyniósł 43 917 USD co uplasowało stan na 34. miejscu spośród amerykańskich stanów (średnia krajowa w 2016 wyniosła 50 577USD)[14].

Zasoby i energia[edytuj | edytuj kod]

Rafineria ropy na rzece Missisipi, w pobliżu Nowego Orleanu.

U ujścia rzeki Missisipi, zarówno na lądzie, jak i na morzu Luizjana posiada bogate zasoby ropy naftowej i gazu ziemnego. Inne zasoby obejmują niewielkie złoża węgla i znaczne zasoby biomasy z produktów ubocznych rolnictwa, drewna i odpadów drzewnych[15].

Luizjana znajduje się w pierwszej piątce stanów z największym wydobyciem gazu ziemnego. Formacja Hayaleville Shale jest największym wydobywczym regionem położonym w północno-zachodniej części stanu. Luizjana odbiera i dostarcza gaz ziemny za pośrednictwem rozległej sieci rurociągów międzystanowych. 17 rafinerii ropy naftowej w Luizjanie stanowi prawie jedną piątą krajowego potencjału rafineryjnego i jest w stanie przetwarzać około 3,3 miliona baryłek ropy naftowej dziennie. Jednak w XXI wieku ilość wydobywanej ropy w stanie znacząco spadła[15].

Podstawowym paliwem wykorzystywanym do wytwarzania energii elektrycznej w Luizjanie jest gaz ziemny, który odpowiada za 70% stanowej produkcji. Od dziesięcioleci drugim wiodącym źródłem wytwarzania energii elektrycznej w Luizjanie był węgiel, ale obecnie napędza jedynie ok. 7% produkcji. Dwie elektrownie jądrowe znajdujące się wzdłuż rzeki Missisipi, w 2019 roku stanowią około 14% krajowej produkcji. Źródła odnawialne stanowią jedynie 4% w produkcji energii elektrycznej w stanie, w tym w większości z zasobów biomasy[15].

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Łódź rybacka przy Grand Isle.
  • chemiczny, spożywczy, środków transportu, elektroniczny, odzieżowy, petrochemiczny, wydobywczy (ropa naftowa, sól, siarka)
  • Główny port: Nowy Orlean – wywóz ropy naftowej i jej produktów, węgla, bawełny i surowców chemicznych – głównie siarki

Luizjana ma jedną z największych koncentracji zakładów petrochemicznych w Stanach Zjednoczonych[15].

Rolnictwo[edytuj | edytuj kod]

Pole bawełny w parafii Tensas.

Rolnictwo jest jedną z najważniejszych gałęzi przemysłu Luizjany, plasującą się w pierwszej trójce, obok przemysłu petrochemicznego i turystyki. Stanowe połowy komercyjne wytwarzają 25% wszystkich owoców morza w kraju, stawiając Luizjanę na pierwszym miejscu pod względem połowów raków, krewetek, aligatorów, menhadenu i ostryg[16].

Najwyższe roczne opady deszczu wśród stanów USA, a także bogate gleby tworzą w Luizjanie różnorodną gospodarkę rolną i sprzyjają rozwojowi rolnictwa[15]:

Symbole stanu[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. State Area Measurements and Internal Point Coordinates (ang.). U.S. Census Bureau. [dostęp 2018-04-09].
  2. U.S. Census Bureau QuickFacts: Louisiana, www.census.gov [dostęp 2018-01-04] (ang.).
  3. a b c Casey Leins, 10 Things to Know About Louisiana, US News, 2019 [dostęp 2020-06-29] (ang.).
  4. Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps, citypopulation.de [dostęp 2019-01-25].
  5. J. Grabowski, Historia Kanady, Warszawa 2001, s. 86.
  6. Biggest Cities in Louisiana, www.biggestuscities.com [dostęp 2019-01-25].
  7. U.S. Census Bureau QuickFacts: Louisiana; UNITED STATES, www.census.gov [dostęp 2019-01-25] (ang.).
  8. Data Center Results, apps.mla.org [dostęp 2019-01-25].
  9. a b 2018: ACS 5-Year Estimates Detailed Tables, data.census.gov [dostęp 2020-06-29].
  10. Adults in Louisiana. Pew Research Center, 2014. [dostęp 2019-01-15].
  11. State Membership Report. The ARDA. [dostęp 2019-01-15].
  12. a b Lam Cao and Robert P. Tate: Gross Domestic Product by State, Annual Statistics for (ang.). U.S. Bureau of Economic Analysis. [dostęp 2017-10-30].
  13. Gross Domestic Product by State: Fourth Quarter and Annual 2016 (ang.). U.S. Bureau of Economic Analysis. [dostęp 2017-10-30].
  14. Per capita Real Gross Domestic Product (GDP) of the United States in 2016, by state (ang.). The Statistics Portal. [dostęp 2017-10-30].
  15. a b c d e Louisiana - State Energy Profile Analysis - U.S. Energy Information Administration (EIA), www.eia.gov [dostęp 2020-06-29].
  16. Louisiana Agriculture Articles, Facts & Infographics, Farm Flavor [dostęp 2020-06-29] (ang.).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]


© Materiał pochodzi z Wikipedia i jest na licencji GFDL

Losowe treści:

Wydarzenia

W Moskwie odsłonięto pierwszy w Rosji pomnik Jana Pawła II. Ma ponad 1,8 m wysokości i waży dwie tony.

Rocznice

1871 – zmarł Charles Babbage, angielski, matematyk i mechanik, twórca maszyny analitycznej

1976 – premiera filmu Brunet wieczorową porą

Muzyka

21 listopada ukaże się nowy singiel wokalistki zatytułowany "Marry The Night". Artystka zaprezentowała właśnie okładkę nowego singla. Na singlu usłyszymy także prawdopodobnie kilka remiksów. Jak zdradziła piosenkarka, "Marry The Night" opowiada o jej miłości do swojego rodzinnego miasta.

Sport

Adam Małysz zabierze do Maroka swoją żonę i córkę, które wystartują w rajdzie RMF Morocco Challenge - ta mocno zaskakująca wiadomość wywołała spore poruszenie w polskich mediach.