Jagiellonowie

Jagiellonowie
Herb Jagiellonowie
Kraj Coat of Arms of the Polish Crown.svg Polska

Coat of arms of Lithuania.svg Litwa
Small coat of arms of the Czech Republic.svg Сzechy
Coa Hungary Country History (14th century).svg Węgry

Tytuły królowie Polski
królowie Czech
królowie Węgier
królowie Chorwacji
wielcy książęta litewscy
książęta głogowscy
margrabiowie Moraw
Założyciel Władysław II Jagiełło
Ostatni przedstawiciel Anna Jagiellonka
Rok założenia 1386
Rok rozwiązania 1596
Pochodzenie etniczne litewskie
Dynastia macierzysta Giedyminowicze
Gałęzie polsko-litewska
czesko-węgierska
Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie za panowania Jagiełły (1386–1434)
Państwa we władaniu dynastii Jagiellonów w 1490 roku
Korona Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie przed unią lubelską (1561)
Wschodnie ziemie mocarstwa jagiellońskiego w XV wieku (w tym pogranicze litewsko-moskiewskie)
Drzewo genealogiczne Jagiellonów

Jagiellonowie lit. Jogailaičiai – gałąź dynastii Giedyminowiczów, wywodząca się od Władysława II Jagiełły, wielkiego księcia litewskiego i króla Polski. Jej przedstawiciele panowali w Polsce w latach 1386–1572[1], na Litwie w latach 1377–1401 i 1440-1572, w Czechach w latach 1471–1526 oraz na Węgrzech w latach 1440–1444 i 1490–1526.

Założycielem dynastii był litewski książę Jogaiła, panujący w Polsce jako Władysław II Jagiełło, który w zawartej 14 sierpnia 1385 roku w Krewie umowie, zobowiązał się poślubić dziedziczkę tronu Królestwa Polskiego, Jadwigę Andegaweńską, przyjąć wraz z braćmi chrzest w obrządku katolickim i doprowadzić do chrztu Litwy. Panując w Polsce, umocnił swoją pozycję ciągłym rozwiązywaniem sporów sądowych i wewnętrznych w czasie licznych objazdów królestwa oraz doprowadzając do odzyskania Rusi Czerwonej w 1387 roku i rozgromienia wojsk zakonu krzyżackiego w bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku. Umocnił jednocześnie Litwę, narzucając Wielkiemu Księstwu Moskiewskiemu korzystny dla Litwy pokój w 1408 roku, ugruntowując litewską dominację nad księstwami ruskimi i Nowogrodem oraz doprowadzając do zawarcia, zrównującej prawa Polski i Litwy, unii w Horodle 2 października 1413 roku. Po bezpotomnej śmierci Jadwigi Andegawenki, Władysław II podjął działania celem zapewnienia następstwa na tronie synom urodzonym przez czwartą żonę Sonkę Holszańską, udzielając szlachcie, rozczarowanej nieskuteczną polityką wobec Krzyżaków i domagającej się udziału w rządach, przywilejów, ograniczających władzę królewską. Po śmierci Władysława II Jagiełły w 1434 roku i jego starszego syna Władysława III Warneńczyka w 1444 roku, młodszy syn Kazimierz IV Jagiellończyk doprowadził do swojego wyboru na króla Polski w 1447 roku, przyłączył do Polski Pomorze Gdańskie 6 kwietnia 1454 roku i na skutek wyczerpującej wojny trzynastoletniej narzucił zwierzchność lenną państwu zakonu krzyżackiego. Jego pierworodny syn zrodzony z Elżbiety Habsburg, Władysław II Jagiellończyk objął po długotrwałych wojnach domowych trony Królestwa Czech w 1479 roku i Królestwa Węgier w 1490 roku.

Kosztowna polityka dynastyczna doprowadziła do osłabienia skarbu królewskiego i uniemożliwiła przeciwdziałanie wzrostowi znaczenia Wielkiego Księstwa Moskiewskiego i sprzymierzonego z nim Chanatu Krymskiego w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XV wieku. Kolejno panujący po sobie w Koronie Królestwa Polskiego i w Wielkim Księstwie Litewskim młodsi synowie Kazimierza IV, Jan I i Aleksander nie zdołali odwrócić zagrożenia od wschodnich obszarów Polski ani Litwy i zmuszeni zostali do zawarcia z polską szlachtą kompromisów ustrojowych znacznie zwiększających jej wpływ na politykę Polski, a ich najmłodszy brat Zygmunt I po wstąpieniu na tron Litwy i Polski w 1506 roku podpisał z Moskwą 14 września 1522 roku rozejm, w którym zrzekł się Smoleńszczyzny i 1/3 terytorium Litwy. 22 lipca 1515 roku w Wiedniu zawarł układ z Habsburgami gwarantujący im następstwo po czesko-węgierskiej linii Jagiellonów na Węgrzech i w Czechach, a w 1525 roku w Krakowie zgodził się nadać Prusy Książęce swojemu siostrzeńcowi Albrechtowi Hohenzollernowi, co było równoznaczne z likwidacją państwa krzyżackiego. Po wygaśnięciu w 1526 roku węgierskiej linii Jagiellonów Węgry zostały podzielone pomiędzy Habsburgów a Imperium Osmańskie, z którym Zygmunt I zawarł w 1533 roku pokój uznający turecką zwierzchność nad Mołdawią.

Śmierć ostatnich Piastów mazowieckich w 1526 roku umożliwiła Zygmuntowi I włączenie Mazowsza do Polski, a podjęta przez jego drugą żonę Bonę Sforzę akcje rewindykacji dóbr królewskich umożliwiły częściową odbudowę skarbu. W 1530 roku jedyny syn pary królewskiej, Zygmunt II August, został koronowany na króla Polski za życia ojca, jednakże sprzeciw szlachty wobec takiej formy elekcji i przewagi łączących wysokie stanowiska magnatów w Polsce, skutkował decyzją o konieczności powszechnego wyboru monarchy po śmierci króla. W okresie samodzielnych rządów Zygmunt August skonfliktowany ze szlacheckim stronnictwem egzekucyjnym podjął usilne starania o zachowanie pokoju religijnego w okresie Reformacji, przyłączył do Unii Jagiellońskiej Kurlandię i Inflanty oraz utracił na rzecz Moskwy ziemię połocką. W ostatniej dekadzie rządów we współpracy ze szlacheckim ruchem egzekucyjnym odebrał część dóbr magnatom, jednak nie zdecydował się na pozbawienie ich nabytych w pierwszej połowie XVI wieku pozycji politycznych. W 1569 roku doprowadził do zawarcia ustanawiającej Rzeczpospolitą Obojga Narodów unii w Lublinie i dołączenia do Polski Ukrainy, Wołynia i Podlasia. Ponieważ małżeństwa króla Zygmunta II z pochodzącymi z rodu Habsburgów siostrami, Elżbietą i Katarzyną, oraz z polską magnatką Barbarą Radziwiłłówną okazały się bezdzietne, a ustrój nie został uregulowany, śmierć władcy położyła kres dynastii Jagiellonów, rozpoczynając okres Wielkiego Bezkrólewia 1572–1575.

Okres panowania dynastii Jagiellonów odznaczył się przemianami ustroju Polski, w którym na skutek negocjacji dynastycznych i przywilejów królewskich decydującą rolę zaczęła odgrywać szlachta, a miasta pozbawione zostały znaczenia politycznego. Koniec epoki jagiellońskiej zaznaczył się wzrostem znaczenia magnatów i nieuregulowaniem instytucjonalnym rozwoju polskiego parlamentaryzmu.

Trwałym pomnikiem nauki w okresie panowania dynastii Jagiellonów stał się odnowiony przez założyciela dynastii Uniwersytet Krakowski, którego uczeni pod panowaniem Jagiellonów uczestniczyli w przełomowych debatach intelektualnych Europy. Uniwersytet podupadł pod koniec epoki jagiellońskiej. Pod wpływem niepowodzeń militarnych Jagiellonów doszło do przełomowych zmian w staropolskiej wojskowości.

Monarchowie z dynastii Jagiellonów przyczynili się w znacznym stopniu do zachowania pokoju religijnego w Polsce w okresie reformacji, absorpcji prądów renesansu i wprowadzenia języka polskiego jako urzędowego. Okres panowania dwóch ostatnich monarchów jagiellońskich uważany jest za złoty wiek polskiej kultury.

Wielkie Bezkrólewie zakończył wybór na króla siostry Zygmunta II, Anny Jagiellonki. Po śmierci jej męża Stefana I Batorego tron objął siostrzeniec rodzeństwa ostatnich Jagiellonów, syn Katarzyny Jagiellonki i króla Szwecji – Zygmunt III Waza.

Historia polityczna dynastii[edytuj | edytuj kod]

Unia Jagiellońska[edytuj | edytuj kod]

Następstwo po Piastach i Andegawenach[edytuj | edytuj kod]

Śmierć ostatniego króla z dynastii Piastów, Kazimierza III Wielkiego w 1370 roku bez pozostawienia męskiego potomka, skutkowała – zgodne z umowami zawartymi za życia monarchy – wstąpieniem na tron Polski siostrzeńca zmarłego króla – potężnego władcy Węgier z rodu Andegawenów, Ludwika I Węgierskiego. Nie rozwiązało to problemu sukcesji po Piastach, gdyż król Ludwik był chorowity[2] i nie miał męskich dziedziców. Możnowładcy małopolscy zdecydowali się unieważnić testament Kazimierza III, promujący jego wnuka Kaźka Słupskiego[3][4] i podjąć z królem negocjacje dotyczące następstwa tronu[5].

Ich efektem był, wydany w 1374 roku przez króla Ludwika I w porozumieniu z rycerstwem, przywilej generalny koszycki, w którym szlachta Królestwa Polskiego zgodziła się uznać córkę Ludwika I za następcę tronu, w zamian za zagwarantowanie integralności terytorialnej państwa, nadanie przywilejów ograniczających władzę króla i podatki oraz uzależniających nakładanie obowiązków podatkowych oraz udział w wyprawach wojennych od zgody szlachty[6]. Otwarło to dalszy etap negocjacji pomiędzy przedstawicielami szlachty poszczególnych ziem Polski a królem i możnowładcami, dotyczących następstwa tronu dla jednej z córek Ludwika I i wybranego dla niej męża[7]. Do dnia swojej śmierci w 1382 roku król Ludwik I nie zdołał zabezpieczyć andegaweńskiej sukcesji. Obalenie testamentu Ludwika I przez stany węgierskie i przyjazd do Polski niezamężnej młodszej córki króla Jadwigi Andegaweńskiej jesienią 1384 roku umożliwiło małopolskim magnatom swobodne dysponowanie ręką młodej dziedziczki tronu Królestwa i postawienie warunków ewentualnym kandydatom na jej męża i przyszłego władcę Polski[8].

Ostatecznie, wbrew zdaniu części szlachty wielkopolskiej, dokonano wyboru współpanującego od 1377 roku na pogrążonej w kryzysie Litwie dwudziestoparoletniego księcia Jagiełły (Jogaily), młodszego syna wielkiego księcia Olgierda (Algirdasa) i kuzyna księcia Witolda (Vytautasa). W umowie zawartej 14 sierpnia 1385 roku w Krewie Jagiełło zobowiązał się przybyć do Polski, przyjąć chrzest w obrządku katolickim i przyłączyć swoje litewskie władztwo do Korony Królestwa Polskiego[9][10].

Unia polsko-litewska[edytuj | edytuj kod]

Ochrzczony jako Władysław i koronowany 4 marca 1386 roku na króla Polski, Jagiełło zyskał znaczną władzę i autorytet, pozwalający mu zyskać pełną władzę nad Litwą i 4 sierpnia 1392 roku, poprzez podporządkowanie sobie swojego ambitnego kuzyna Witolda, ostatecznie zakończyć litewską wojnę domową. Przejście z pogaństwa na katolicyzm pozwoliło litewskim możnowładcom utrwalić niekwestionowane panowanie nad zdobytymi przez Wielkie Księstwo Litewskie ziemiami w dorzeczu Dniepru, zamieszkałymi w przeważającej części przez prawosławnych Rusinów oraz zaadoptować do miejscowych warunków część przejętych z Polski rozwiązań prawnych, a polska pomoc militarna umożliwiła Litwie skuteczną obronę Auksztoty przed zakonem krzyżackim i podpisanie kompromisowego pokoju 12 października 1398 roku[11][12]. Jednocześnie Królestwo Polskie odzyskało od Węgier Ruś Czerwoną w 1387 roku, a unia kończąc litewskie najazdy rabunkowe umożliwiła rozwój ziem koronnych położonych na prawym brzegu Wisły[13]. Zgodną współpracę obydwu państw skomplikowała bezpotomna śmierć Jadwigi 17 lipca 1399 roku, pozbawiająca Polskę naturalnego dziedzica tronu[14].

Jagiełło zdołał wynegocjować z radą koronną korzystne dla obydwu państw utrzymanie się na tronie Polski poprzez zawarcie małżeństwa z wnuczką Kazimierza III, Anną, a Polska kontynuowała udzielanie zbrojnej pomocy Litwie przeciwko jej kolejnym wrogom. Rozbita przez Mongołów w sierpniu 1399 roku wyprawa litewsko-polska na południowy wschód poskutkowała zwiększeniem nacisku na nadmorskie ziemie Litwy przez Zakon[15], jednakże Jagiełło zdołał ustabilizować sytuację mianując Witolda wielkim księciem Litwy, narzucając Moskwie pokój nad rzeką Ugrą latem 1408 roku oraz odnosząc wielkie zwycięstwo nad zakonem krzyżackim w bitwie pod Grunwaldem 15 lipca 1410 roku[16][17]. Zwycięstwa te zlikwidowały zagrożenie Litwy wojną na dwa fronty, uniezależniając ją czasowo od polskiej pomocy i umożliwiły zawarcie w 1413 roku unii w Horodle, zrównującej prawa obydwu partnerów, jednakże sytuację Unii coraz poważniej komplikował brak kandydata na następcę tronu. Pokój melneński zawarty w 1422 roku zakończył wojny litewsko-krzyżackie[18].

Dążąc do zachowania jedności Wielkiego Księstwa Litewskiego, Jagiełło doprowadził do obwołania Witolda królem Litwy i szukał poparcia dla tej decyzji wśród mocarstw europejskich, jednakże zanim koronacja została dokonana, Witold zmarł w 1430 roku, nie pozostawiając męskich potomków. Władanie Litwą Jagiełło powierzył swojemu najmłodszemu bratu, bezdzietnemu Świdrygielle[19], który objąwszy rządy wsparł pretensje prawosławnych Rusinów przeciwko katolikom i dążąc do zwiększenia niezależności Litwy, sprzymierzył się z Krzyżakami inflanckimi. Na skutek tych posunięć Polska w sojuszu z katolickimi Litwinami podjęła interwencję zbrojną, rozbijając rusko-inflanckie siły Świdrygiełły w bitwie pod Wiłkomierzem w 1435 roku. Namiestnikiem Litwy w imieniu króla został Zygmunt Kiejstutowicz, a przedstawiciele Królestwa Polskiego zgłosili pretensje wobec litewskiego Wołynia, odrzucane przez elity litewskie[20].

Ustanowienie dynastii[edytuj | edytuj kod]

Następstwo po Władysławie II Jagielle[edytuj | edytuj kod]

Druga żona Władysława II Jagiełły Anna Cylejska zmarła w marcu 1416 roku, a para doczekała się jedynie jednej córki, z trzecią żoną król nie miał dzieci. W lutym 1422 roku Jagiełło poślubił młodą ruską księżniczkę Sonkę (Zofię), która 31 października 1424 roku urodziła starzejącemu się władcy pierwszego syna, a kolejni synowie pary królewskiej urodzili się w 1426 roku oraz 1427 roku. Ponieważ męscy potomkowie monarchy posiadali prawa dziedziczne jedynie na Litwie, król i królowa podjęli szereg działań, aby zapewnić pierworodnemu następstwo na tronie Polski[21].

Wysiłki te zakończyły się sukcesem, osiągniętym kosztem znacznego zubożenia skarbu koronnego i osłabienia autorytetu władzy królewskiej w przewlekle prowadzonych negocjacjach. Szlachta Królestwa Polskiego w zamian za nadanie przywilejów zwiększających jej swobody, zgodziła się wybrać królem syna Władysława Jagiełły[22]. Założyciel i najwybitniejszy przedstawiciel dynastii Jagiellonów zmarł w 1434 roku[23].

Małoletni syn Jagieły, Władysław III został ukoronowany po śmierci ojca. Władzę w jego imieniu objęli możnowładcy, na czele z biskupem krakowskim Zbigniewem Oleśnickim, który w bitwie pod Grotnikami w maju 1439 roku rozbił opozycję średniej szlachty[24]. W styczniu 1440 roku Władysław III został także obrany królem Węgier i na zawsze opuścił Polskę, biorąc udział w wojnie przeciwko Habsburgom o koronę węgierską oraz w walkach przeciwko Turkom Osmańskim w obronie Węgier[25]. Pomimo poniesienia olbrzymich wydatków, na które zaciągnięto pożyczki pod zastaw przeważającej części dóbr królewskich w Polsce[26], wojny te zakończyły się klęską i śmiercią Władysława III w bitwie pod Warną 10 listopada 1444 roku[27].

Objęcie władzy przez Kazimierza Jagiellończyka[edytuj | edytuj kod]

Wyjazd króla Władysława III celem objęcia tronu węgierskiego oraz śmierć namiestnika Litwy Zygmunta Kiejstutowicza w 1440 roku wymusił przyjęcie prowizorycznych rozwiązań dotyczących sprawowania władzy w Unii Jagiellońskiej. Po usunięciu Świdrygiełły i litewskich separatystów dążących do zerwania unii, stronnictwo opowiadające się za trwaniem związku Litwy z Polską wyniosło do władzy młodszego syna Jagiełły – Kazimierza Jagiellończyka, obwołując go wielkim księciem litewskim[28][29].

Wiadomości o klęsce pod Warną i wywołane brakiem rozstrzygających dowodów śmierci Władysława III Warneńczyka bezkrólewie umożliwiło Kazimierzowi Jagiellończykowi zgłoszenie pretensji do tronu w Krakowie i zdecydowane negocjowanie z polskimi możnowładcami. Z poparciem królowej matki Zofii Holszańskiej i wobec groźby zerwania unii z Litwą Polska zgodziła się na uznanie Kazimierza za dziedzica Królestwa Polskiego i jego koronację 25 czerwca 1447 roku[30]. Nowy król doprowadził do załagodzenia konfliktu polsko-litewskiego, wymuszając na elitach litewskich oddanie Polsce trzech granicznych powiatów Wołynia[31]. W 1454 roku zawarł małżeństwo z Elżbietą z dynastii Habsburgów[32].

Dynastia w okresie mocarstwowości Unii Jagiellońskiej[edytuj | edytuj kod]

Odzyskanie dostępu do Bałtyku[edytuj | edytuj kod]

Narzucając Księstwu Moskiewskiemu pokój nad rzeką Ugrą latem 1408 roku oraz odnosząc wielkie zwycięstwo militarne nad zakonem krzyżackim w 1410 roku Unia Jagiellońska zdobyła pozycję europejskiego mocarstwa. Władysław II Jagiełło wykorzystał zwycięstwa koalicji do ostatecznej stabilizacji wewnętrznych relacji na Litwie, odzyskania dla niej Żmudzi od Krzyżaków i narzucenie litewskiej dominacji Twerowi, Riazaniowi i Nowogrodowi Wielkiemu. Polska nie uzyskała żadnych bezpośrednich korzyści terytorialnych z odniesionych sukcesów[33][34].

Kolejne konflikty zbrojne z zakonem krzyżackim (wojna głodowa i wojna golubska) pozwoliły Litwie odzyskać wszelkie straty i zawrzeć w 1422 roku ostateczny pokój. Jednocześnie król Władysław II konsekwentnie unikał rozproszenia sił Unii i pomimo włączenia się w ogólnoeuropejską politykę poprzez interwencję w pogrążonych w wojnie domowej Czechach, nie zdecydował się na zaangażowanie militarne[35]. Zawarty w 1435 pokój w Brześciu Kujawskim z zakonem krzyżackim pokreślił przewagę Królestwa Polskiego, lecz ponownie nie przyniósł państwu korzyści terytorialnych[36].

Sytuację zmienił wybuch w lutym 1454 roku antykrzyżackiego powstania na Pomorzu i w Prusach, kierowanego przez miasta tworzące Związek Pruski – w ciągu miesiąca powstańcy opanowali całe państwo zakonu krzyżackiego poza jego stolicą Malborkiem, a następnie zdecydowali się poddać pod protekcję Królestwa Polskiego i złożyć hołd Kazimierzowi IV Jagiellończykowi. Odzyskanie przez Krzyżaków Chojnic i klęska dowodzonej przez króla armii w bitwie pod Chojnicami 18 września 1454 roku poskutkowało powrotem wielu miast w Prusach pod władzę wielkiego mistrza i długotrwałą wojną trzynastoletnią[37]. W efekcie nabycia przez Królestwo Polskie krzyżackiej stolicy w 1457 roku oraz zwycięstwa floty Związku Pruskiego w bitwie na Zatoce Świeżej w 1463 roku Królestwo Polskie narzuciło Zakonowi II pokój toruński: zakon krzyżacki utracił ostatecznie pozycję regionalnego mocarstwa i stał się lennem Królestwa, a Pomorze Gdańskie oraz Powiśle i Warmia zostały przyłączone bezpośrednio do Polski[38]. Odzyskawszy dostęp do Bałtyku i opanowawszy całe dorzecze Wisły Królestwo Polskie, kosztem znacznych wydatków i nadania szerokiej autonomii Gdańskowi, ugruntowało pozycję mocarstwa regionalnego. Jednocześnie będące następstwem opanowania Konstantynopola przez Turków w 1453 roku zamknięcie szlaków handlowych we wschodniej części Morza Śródziemnego oraz wzrost popytu na zboże i surowce w Europie zachodniej stworzył warunki do bardzo szybkiego rozwój handlu towarami spławianymi wzdłuż polskich rzek, co przyczyniło się do wzrostu zamożności społeczeństwa[39].

Pomimo podjęcia przez Inflanty polityki zbliżenia z Unią Jagiellońską i przejściowego narzucenia dominacji Nowogrodowi Wielkiemu, Kazimierz IV Jagiellończyk zaniechał dalszej ekspansji na północ i aktywnej polityki wschodniej, angażując siły głównie w opanowanie dla dynastii jagiellońskiej tronów Węgier i Czech. Skutkowało to wybuchem wojny z Węgrami, zjednoczonymi przez narodowego króla Macieja Korwina, która przyniosła Polsce znaczne zniszczenia oraz zainspirowała zakon krzyżacki do podjęcia próby odzyskania suwerenności na tle konfliktu o obsadę biskupstwa warmińskiego. Będąca efektem krzyżackiego wystąpienia wojna popia zakończyła się zwycięstwem Polski popartej przez miasta pruskie, ale Zakon zdołał utrzymać władanie posiadanych przez niego ziem[40].

Zaangażowany w liczne konflikty Kazimierz IV Jagiellończyk nie zdołał aktywnie przeciwdziałać wzrostowi znaczenia Księstwa Moskiewskiego – panujący w księstwie moskiewskim od 1466 roku książę Iwan III Srogi, rozbijając 14 lipca 1471 roku wojska nowogrodzkie nad Szełonią włączył Nowogród Wielki do moskiewskiej strefy wpływów, a w 1480 roku odpierając nad Ugrą mongolską interwencję odzyskał pełną suwerenność Moskwy, która zaczęła zagrażać integralności terytorialnej Wielkiego Księstwa Litewskiego[41].

Polityka dynastyczna[edytuj | edytuj kod]

Kraje pod panowaniem Jagiellonów około 1490 roku

Żona Kazimierza IV, Elżbieta Habsburg, dziedziczyła po zmarłym bracie Władysławie Pogrobowcu prawa dynastyczne do tronów Węgier i Czech, które za jej pośrednictwem przejął pierwszy syn pary królewskiej – Władysław Jagiellończyk. Rządy w Czechach objął regent Jerzy z Podiebradów, lider utrakwistów, który zagrożony budowaną przez papieża Pawła II antyhusycką koalicją wszedł w porozumienie z Kazimierzem Jagiellończykiem w maju 1462 roku, otwierające Jagiellonom drogę do sukcesji w Czechach[42]. Dyplomatyczny sukces Jagiellonów skutkował negatywną reakcją wybranego przez magnatów króla Węgier Macieja Korwina, który korzystając z poparcia katolickiej ludności Czech opanował Śląsk i Łużyce[43]. Skutkowało to przewlekłą wojną, w trakcie której pretensje do dziedziczenia tronu Węgier zgłosił młodszy syn Kazimierza IV – Kazimierz Święty – jednakże jego wyprawa nad Dunaj, podjęta z poparciem części magnatów węgierskich, zakończyła się niepowodzeniem[44]. W odwecie Maciej Korwin splądrował polską Ruś i zawarł antyjagiellońskie porozumienia z zakonem krzyżackim i Księstwem Moskiewskim[45].

Na mocy zawartego 7 grudnia 1478 roku pokoju w Ołomuńcu Władysław Jagiellończyk objął tron czeski, jednak jego władza uległa znacznym ograniczeniom[46]. Bezpotomna śmierć Macieja Korwina umożliwiła Władysławowi objęcie tronu Węgier 15 lipca 1490 roku[47].

Dynastia w okresie przełomu europejskiego[edytuj | edytuj kod]

Schyłek mocarstwowości Unii Jagiellońskiej[edytuj | edytuj kod]

Wobec panowania Władysława Jagiellończyka na Węgrzech i w Czechach oraz śmierci syna Kazimierza, Kazimierz IV Jagiellończyk zasugerował Polakom objęcie tronu przez swojego trzeciego syna Jana Olbrachta, a wielkim księciem litewskim został czwarty syn króla – Aleksander. Wybór pierwszego elekcyjnego króla Polski odbył się 27 sierpnia 1492 roku podczas sejmu w Piotrkowie z udziałem szlachty i przedstawicieli miast. Pomimo osobnych monarchów Polska i Litwa pozostały w ścisłej unii ze względu na bliską współpracę braci Jana Olbrachta i Aleksandra oraz silne faktyczne związki pomiędzy oboma krajami, wzmacniane przez wspólne zagrożenia[48].

Odpowiadając na presję polityczną wywieraną przez państwa ościenne na pozbawioną sojuszników unię jagiellońską król Jan I Olbracht zdecydował się w porozumieniu z braćmi, Aleksandrem i Zygmuntem, na aktywne działania militarne na południowym wschodzie. Na skutek nadania średniej szlachcie przywilejów zwiększających władzę nad chłopami i umożliwiających pozyskanie dodatkowych gruntów pod uprawę, król uzyskał poparcie reprezentującego szlachtę sejmu i zdołał zgromadzić odpowiednie środki finansowe, jednakże podjęta w 1497 roku wyprawa zakończyła się porażkami pod Suczawą i na Bukowinie oraz ciężkimi stratami biorących udział w wojnie oddziałów[49].

Klęska wojsk polskich ukazała słabość państw unii jagiellońskiej i sprowokowała jej wrogów do aktywnego działania[50]. Zakon krzyżacki podjął kolejną próbę odzyskania suwerenności w porozumieniu z Księstwem Moskiewskim, które zdołało zbudować sojusz z Tatarami Krymskimi przeciwko sprzymierzonym z Litwą Tatarom Nadwołżańskim. Litwa znalazła się ponownie w apogeum kryzysu, a śmierć króla Jana I Olbrachta pogrążyła unię jagiellońską w chaosie, umożliwiając polskim możnowładcom narzucenie w umowie z Mielnika ciężkich warunków, na jakich brat zmarłego króla, Aleksander I Jagiellończyk objął tron w Krakowie. Władza królewska uległa bardzo daleko idącemu ograniczeniu, a zgromadzone na cele wojenne środki zostały przejęte przez oligarchów. Niezdolne do większej aktywności militarnej Polska i Litwa nie mogły zapobiec zniszczeniu sojuszniczej Ordy Nadwołżańskiej, ani uwolnieniu się dotychczasowego lenna Mołdawii, a najazdy Tatarów Krymskich zaczęły plądrować ziemie ruskie[51]. Najazd turecki wiosną 1498 roku splądrował Ruś Czerwoną dochodząc do Sanu[52].

Aleksander Jagiellończyk w trakcie krótkiego panowania zdołał odbudować władzę królewską z poparciem średniej szlachty i w 1505 roku doprowadził do zreformowania ustroju i uchwalenia konstytucji Nihil Novi, ustanawiając konieczność współpracy króla, magnackiego senatu i posłów szlacheckich w rządzeniu państwem[53]. Po jego bezpotomnej śmierci 20 sierpnia 1506 roku władzę nad Litwą objął najmłodszy syn Kazimierza Jagiellończyka – Zygmunt. Chcąc zachować unię polscy możnowładcy również wybrali go na króla Polski 7 grudnia 1506 roku[54]. Sojusz z zasiadającymi w senacie magnatami stał się podstawą rządów nowego władcy, który długo nie zwoływał pospolitego ruszenia i nie przestrzegał antymagnackiego prawa zabraniającego łączenia urzędów[55].

Zygmunt I na początku panowania popadł w konflikt z litewskim magnatem Michałem Glińskim, co uniemożliwiło skuteczną obronę wschodnich granic Wielkiego Księstwa Litewskiego: w lipcu 1514 roku wojska Wielkiego Księstwa Moskiewskiego zdobyły Smoleńsk – najważniejszą twierdzę w dorzeczu górnego Dniepru[56][57] i opanowało około jednej trzeciej terytorium Litwy. Dalszą ekspansję Moskwy powstrzymało zwycięstwo wojsk unii jagiellońskiej w bitwie pod Orszą 8 września 1514 roku, jednakże Litwa zmuszona została do zawarcia niekorzystnego rozejmu 14 września 1522 roku w Moskwie[58].

Jednocześnie na przełom XV i XVI w. przypada odrodzenie politycznego znaczenia Brandenburgii: 6 kwietnia 1511 roku syn margrabiego brandenburskiego i siostrzeniec Zygmunta I, Albrecht Hohenzollern został wielkim mistrzem Zakonu[59][60], w 1519 roku małżeństwo dynastyczne związało Śląsk z panującą w Brandenburgii dynastią Hohenzollernów. Polska nie zdecydowała się na przeciwdziałanie, aby uniknąć popadnięcia w konflikt z kolejnym państwem ościennym. W 1521 roku książę Pomorza Zachodniego Bogusław X złożył hołd lenny cesarzowi Karolowi V[61][62].

Celem rozbicie otaczającego unię jagiellońską systemu wrogich sojuszy Zygmunt I i jego starszy brat Władysław Jagiellończyk zawarli z dynastią Habsburgów w lipcu 1515 roku umowę w Wiedniu, dotyczącą sukcesji tronów w Budzie i Pradze w przypadku wygaśnięcia węgiersko-czeskiej linii Jagiellonów[63]. Umożliwiło to podjęcie zdecydowanych działań militarnych przeciwko zakonowi krzyżackiemu w grudniu 1519 roku, jednakże pomimo zwycięskiej wojny i oblężenia Królewca, na skutek kontrowersyjnych decyzji Zygmunta I podjętych wbrew stanowisku sejmu w Piotrkowie, zakon nie został całkowicie zniszczony, a Polska kolejny raz nie osiągnęła korzyści terytorialnych[64].

Począwszy od drugiej dekady XVI w. reformacja pogrążyła w chaosie Rzeszą Niemiecką i wpłynęła na daleko idące przemiany w Europie. 10 kwietnia 1525 roku ostatecznie zlikwidowane zostało państwo zakonu krzyżackiego, a polskie lenno w Prusach objął nawrócony na protestantyzm Albrecht Hohenzollern, uniemożliwiając inkorporację dawnych Prus Zakonnych do Polski. Zwolennikami nowego wyznania początkowo byli głównie mieszczanie północnej Polski, w 1527 roku król Zygmunt I przeprowadził w Gdańsku interwencję wojskową przeciwko władzy protestantów, ale nie zmniejszył przywilejów miasta[65][66].

W 1526 roku do Królestwa Polskiego włączone zostało Mazowsze po wygaśnięciu Piastów Mazowieckich[67]. 26 sierpnia 1526 roku ostatni Jagiellon czesko-węgierski Ludwik Jagiellończyk zginął w bitwie pod Mohaczem. Zgodnie z umową z 1515 roku do sukcesji zgłosił się Ferdynand Habsburg, obwołany królem Czech jesienią 1526 roku, a Węgier 16 grudnia 1526 roku W 1528 roku Ferdynand pokonał konkurenta w walce o tron w Budzie, Jana Zapoyla, szwagra Zygmunta I[68]. Wygnany z Węgier Jan zyskawszy schronienie w Polsce, w 1539 roku poślubił najstarszą córkę Zygmunta I i królowej Bony – Izabelę. Pomimo że wnuk króla Zygmunta nie miał praw do korony węgierskiej, w jego obronie wystąpiło rządzone przez sułtana Sulejmana Wspaniałego Imperium Osmańskiego, zajmując w 1541 roku środkowe Węgry wraz Budą[69].

Zagrożenie granicy tureckiej skłaniało Habsburgów do szukania sojuszników przeciwko Imperium Osmańskiemu. Udało im się znaleźć licznych zwolenników wśród polskich magnatów, tworząc stronnictwo sprzyjające sukcesji Habsburgów w przypadku wygaśnięcia polskiej linii Jagiellonów. Przeciwna temu kierunkowi politycznemu była średnia szlachta, której początkowo przewodził prymas Jan Łaski, zwolennik zawarcia pokoju z Imperium Osmańskim. Konflikt pomiędzy średnią szlachtą a magnatami koncentrował się w coraz większym stopniu wobec zagadnienia polityki tureckiej[70].

W 1531 roku wojska polskie dowodzone przez hetmana Jana Tarnowskiego odparły mołdawski najazd na ziemie południowo-wschodnie[71]. Wykorzystując śmierć wielkiego księcia Wasyla III Litwa rozpoczęła w 1534 roku działania wojenne przeciwko Księstwu Moskiewskiemu, ale pomimo znacznej zbrojnej pomocy Polski, uzyskała jedynie niewielkie zdobycze terytorialne[72].

Reformy wewnętrzne w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Starzejący się król Zygmunt I w trzeciej dekadzie XVI w. coraz częściej powierzał sprawy Polski i Litwy królowej Bonie, która w oparciu o będących jej zwolennikami magnatów, zbudowała własne stronnictwo, prowadzące politykę antyhabsburską[73]. Jednocześnie królowa przeprowadziła szeroką akcję odbudowy domeny królewskiej poprzez wykup strategicznie położonych dóbr i reformy gospodarcze, a dążąc do zapewnienia jedynemu synowi Zygmuntowi Augustowi sukcesji, przeprowadziła sprzeczną z polską tradycją elekcję małoletniego królewicza na króla jeszcze za życia ojca na sejmie w Piotrkowie w grudniu 1529 roku[74]. Polityka ta wywoła ostry sprzeciw mas szlacheckich, które wykorzystały zwołane w 1537 roku do Lwowa pospolite ruszenie na wojnę z Mołdawią do wypowiedzenia posłuszeństwa królowi Zygmuntowi I Staremu, zgłoszenia własnych postulatów, upaństwowienia przejętych przez królową Bonę majątków i narzucenia idei elekcji powszechnej po zgonie panującego[75][76].

Wobec postępującego braku aktywności politycznej króla Zygmunta I średnia szlachta sformułowała szereg postulatów dotyczących reformy ustroju. Jego zwolennicy, określani od podstawowego postulatu wykonywania („egzekucji”) uchwalonych praw ruchem egzekucyjnym dążyli do zmniejszenia roli magnatów i odebrania im niesłusznie dzierżonych dóbr i bezprawnie łączonych funkcji[77].

Ruch egzekucyjny nie uzyskał poparcia młodego króla Zygmunta II Augusta, który objął samodzielne rządy po śmierci ojca, gdyż większość sejmowa opowiedziała się zdecydowanie przeciwko zawartemu sekretnie małżeństwu monarchy z jego poddanką Barbarą Radziwiłłówną. Król, zdeterminowany aby koronować wybrankę serca, pozyskał poparcie niektórych magnatów i został ich politycznym sojusznikiem, ignorując dążenia zdominowanego przez średnią szlachtę Sejmu. Pomimo szlacheckich żądań wzmocnienia władzy centralnej, przywrócenia dóbr państwu i powołania Kościoła narodowego, monarcha nie zdecydował się na przeprowadzenie żadnej politycznej reformy[78], a blokowanie żądań większości średniej szlachty przełożyło się na ponowne wzmocnienie roli sejmików ziemskich, udzielających posłom na sejm walny instrukcji głosowania[79].

Na skutek opanowania biegu środkowej Wołgi Wielkie Księstwo Moskiewskie osiągnęło potęgę zagrażającą graniczącym z nią na północy Inflantom, którym narzuciło 1554 roku protektorat. W reakcji król Zygmunt II rozpoczął szerokie przeciwdziałania dyplomatyczne i podjął demonstrację zbrojną, których efektem był zawarty 28 listopada 1561 roku układ w Wilnie, w wyniku którego byłe państwo Zakonu Kawalerów Mieczowych zostało zsekularyzowane, północne Inflanty włączone do Polski i Litwy, a południowe stały się lennem. Uzyskując szerszy dostęp do Morza Bałtyckiego Unia Jagiellońska włączyła się w konflikt o Dominium Maris Baltici[80]. Potrzeba zgromadzenia środków na powołanie armii oraz zagrożenie wojenne zbliżyły króla Zygmunta Augusta do szlachty średniej, co poskutkowało sejmami egzekucyjnymi w latach 1562–1564, w trakcie których przeprowadzono w Polsce egzekucję części dóbr koronnych, nieprawnie dzierżonych przez magnatów i reformy w administrowaniu królewszczyznami. Przeprowadzono jednocześnie reformę finansowania wojska stałego[81]. Rozpoczęte w 1563 r, działania zbrojne w trakcie pierwszej wojny północnej przyniosły Litwie utratę zdobytego przez Rosjan Połocka. Kontrofensywa polsko-litewska podjęta w 1568 roku nie odzyskała strat, z powodu niespełnienia żądań szlachty litewskiej przez króla, jednakże doprowadziła do zawarcia kompromisowego pokoju w 1570 roku w Szczecinie, na mocy którego Unia Jagiellońska zachowywała większą część Inflant. Północną ich części opanowała Szwecja, której królem w 1568 roku został Jan III Waza, mąż siostry króla Zygmunta II[82].

W trakcie konfliktu o Inflanty, by zapewnić poparcie w toczonej o nie wojnie, Polska 4 marca 1563 roku zgodziła się na następstwo berlińskiej linii Hohenzollernów w Prusach Książęcych[83][84].

Schyłek dynastii[edytuj | edytuj kod]

Unia realna Polski z Litwą[edytuj | edytuj kod]

Bezpotomne małżeństwo z Barbarą Radziwiłłówną oraz równie bezdzietne trzecie małżeństwo Zygmunta II z Katarzyną Habsburg postawiło unię jagiellońską wobec kluczowego zagadnienia reakcji na spodziewane wygaśnięcie dynastii. Pomimo postulatów szlacheckich Zygmunt II nie zdecydował się na rozwód, odrzucił także przedkładane mu przez sejm propozycje powołania Kościoła narodowego[85]. W tej sytuacji sejm przy zdecydowanym poparciu średniej szlachty litewskiej, wyrażanym podczas zwoływania pospolitego ruszenia, domagać zaczął się zawarcia ścisłej unii Polski z Litwą i wspólnego wyboru przyszłej dynastii. W 1564 roku król Zygmunt II zgodził się zrzec dziedzicznego prawa Jagiellonów do Litwy na rzecz Królestwa Polskiego, co zablokowało możliwość narzucenia przez litewskich magnatów władcy całej Unii Jagiellońskiej i otworzyło drogę do dalszych negocjacji[86].

Ich finałem był zwołany 10 stycznia 1569 roku do Lublina wspólny sejm posłów litewskich i polskich. Po fiasku długotrwałych negocjacji król Zygmunt II August doprowadził do włączenia do Polski przychylnych ścisłej unii województw litewskich z nią graniczących, a następnie południowo-wschodnich ziem ruskich, których posłowie dołączyli do wspólnych obrad. Skutkowało to zawarciem kompromisu powołującego aktem unii lubelskiej 1 lipca 1569 roku wspólne państwo Rzeczpospolita Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego, mającego jednego monarchę, wspólny sejm walny oraz prowadzącą jedną politykę zagraniczną, ale osobne wojsko i urzędy[87].

Wielkie bezkrólewie[edytuj | edytuj kod]

Śmierć Zygmunta Augusta w Knyszynie na obrazie Jana Matejki – symboliczne przedstawienie końca dynastii: w trakcie ostatniego namaszczenia monarchy dworzanie i karierowicze z otoczenia króla rozkradają jego klejnoty

Faktyczna separacja króla Zygmunta II z Katarzyną Habsburg, trwająca od 8 października 1566 roku pozbawiła szlachtę złudzeń co do możliwości przedłużenia dynastii. Nie zmieniła tego śmierć królowej 28 lutego 1572 roku, gdyż król Zygmunt II pomimo średniego wieku był już ciężko chory[88]. Nie podjął współpracy z ostatnim, zwołanym przez siebie w 1572 roku do Warszawy, sejmem w sprawie uregulowania ustroju i pomimo nieformalnie podjętych przez senatorów ustaleń dotyczących pierwszych działań w przypadku śmierci króla, ostatni Jagiellon Zygmunt II August zmarł 7 lipca 1572 roku w Knyszynie, pozostawiając państwo bez sformalizowania elekcji, kandydata na króla, stałych sojuszników i uregulowań okresu bezkrólewia[89].

Polityka ustrojowa Jagiellonów[edytuj | edytuj kod]

Rozwój centralnych instytucji państwa stanowego pod rządami Jagiellonów[edytuj | edytuj kod]

Zmiana panującej dynastii oraz unia ze słabym wewnętrznie, ale terytorialnie rozległym Wielkim Księstwem Litewskim wywarła znaczący wpływ na modyfikację ustroju Polski. Władysław II Jagiełło objęte w 1385 roku rządy w Polsce zmuszony był dzielić z działającymi w nowych warunkach[90] instytucjami monarchii stanowej[91][92] tworzonymi wiele lat celem przełamania separatyzmu regionalnego przez jednoczących królestwo po okresie rozbicia dzielnicowego ostatnich Piastów[93]. Wymuszona współpraca sprzyjała rozwojowi idei rozdzielenia władzy monarchy od interesu królestwa – państwa, rozumianego jako niezależny podmiot, reprezentowany przez magnatów, przedstawicieli szlachty, patrycjat niektórych miast i uczonych uniwersyteckich, działających w ramach ukształtowanych prawem zwyczajowym instytucji[94][92]. Główną zwyczajową instytucją konsultacyjną Korony stanowiła stała rada doradców monarchy (consilii regis) – zapewniała ona konsultację władcy z magnatami i ustalenie sposobu wdrożenia podjętych decyzji, równoważąc jednocześnie wpływy lokalne i rodowe. Udział w konsultacjach zobowiązywał do lojalności wobec uchwalonych jednomyślnie postanowień[95]. Skład rady był przedmiotem sporu pomiędzy monarchą rywalizującymi wzajemnie stanami, doprowadzając do wytwarzaniem się dwóch odmiennych niesformalizowanych instytucji: Władysław II Jagiełło dobierał autonomicznie skład tajnej (wąskiej, prywatnej) rady (privatum concilium), lecz musiał liczyć się ze zdaniem wszystkich osób politycznie aktywnych tworzących nieformalną „wielką radę”(colloquium, conventio)[92][93][95].

W okresie panowania do 1399 roku jako król-małżonkek królowej Jadwigi Władysław II Jagiełło pozostawał pod kontrolą magnackiej grupy współtwórców Unii w Krewie, widzących w nowym królu dowódcę wojskowego i wykonawcę ich postulatów politycznych. Sytuację zmienił uroczysty hołd przedstawicieli szlacheckich elit i reprezentacji społeczeństwa na zjeździe w Korczynie w sierpniu 1399 roku, który po śmierci Jadwigi potwierdził dalsze uprawnienie króla Władysława II do sprawowania władzy w Polsce[96][97]. Zapewniwszy sobie poparcie stanu szlacheckiego król Władysław II Jagiełło doprowadził do rozszerzenia grupy doradców i współpracowników o konkurujących ze sobą reprezentantów wszystkich ziem i rodów Królestwa, oficjalnie dokumentując to deklaracją radomską z 11 marca 1401 roku będącej polskim aktem unii wileńsko-radomskiej[98]. Uniezależniwszy się w ten sposób od grupy najwybitniejszych oligarchów król uzyskał możliwość pozyskania we własnym zakresie wiedzy o stanie kraju. Dążąc do unikania zebrań wielkiej rady i presji szlachty, do końca panowania Władysław II Jagiełło rządził za pomocą ciągłych objazdów i spotkań z wybranymi doradcami, w czasie których rozstrzygano spory i podejmowane bieżące decyzje polityczne w niewielkim, zależnym od króla gronie[99][100].

Autorytet Jagiełły znacznie wzrósł w wyniku decydującego zwycięstwa nad zakonem krzyżackim w 1410 roku i w dalszych latach panowania samodzielne nominacje królewskie i objazdowy system rządów nie były kwestionowane. Władysław II uznając tradycyjny system awansów magnatów w Małopolsce podejmował decyzje personalne co do innych dzielnic według własnego uznania, tworząc własne stronnictwo[101][92], i tym samym system rządów skutkował wzrostem znaczenia małopolskich oligarchów, będących najbliższymi doradcami króla w stosunku do innych dzielnic[102] oraz tworzonej przez nich nieformalnej wąskiej rady[103] przy decydującym wpływie autorytetu króla na rozstrzyganie spraw królestwa[104].

Sytuację zmieniła fala niezadowolenia z prowadzonej w latach 1411-1419 nieskutecznej polityki wobec zakonu krzyżackiego - regularnie spotykająca się na wyprawach pospolitego ruszenia i coraz bardziej świadoma swojego znaczenia szlachta wystąpiła z własnymi żądaniami politycznymi, wymuszając zmiany w grupie doradców królewskich[105][106][107], podczas gdyż żądania prawne zmierzały do zagwarantowania osobistej i majątkowej wolności w obrębie całego stanu szlacheckiego i ochrony przed nadużyciami królewskich urzędników[108][109][110].

W październiku 1423 roku zjazd dostojników koronnych w Warcie podjął uchwały prawodawcze pomimo nieobecności króla Władysława II Jagiełły[111]. Wytworzony w czasie panowania Jagiełły zwyczaj sejmowania i osiągania konsensu zakończył monopol dworu królewskiego na możliwość budowania kariery i dysponowanie najważniejszymi informacjami o państwie. Sejm za pośrednictwem osób zgromadzonych miał możliwość pozyskania wiadomości z prowincji oraz dawał osobom zaangażowanym w politykę możliwości uzyskania awansu, chociaż monarcha pozostawał głównym dysponentem stanowisk, intratnych dóbr i dochodów[112].

Wpływ polityki sukcesyjnej Jagiellonów na ustrój Polski[edytuj | edytuj kod]

Do radykalnej zmiany stosunków politycznych w Polsce doszło w wyniku urodzenia przez czwartą żonę króla Władysława II synów 31 października 1424 roku i 30 listopada 1427 roku - para królewska odtąd dążyła do zabezpieczenia sukcesji Władysława III i przywrócenia zasady naturalnego dziedziczenia. Magnaci wspierani przez szlachtę stanęli zdecydowanie na gruncie elekcyjności tronu, nie wahając się wypominać starzejącemu się królowi zaproszenia na tron przez stany i późnego nawrócenia się na Chrześcijaństwo[113][114][115].

Decydujący wpływ na rozwój polskich instytucji miał konflikt polityczny, do jakiego doszło na sejmach walnych (conventio generalis) w latach 1425-1426. Dwór z poparciem niektórych starostów i części miast postulował uznanie przez panów praw sukcesyjnych rodu jagiellońskiego w Polsce w zamian za ceremonialne, suwerennie nadane przez monarchę potwierdzenie praw i przywilejów Królestwa. W odpowiedzi 30 kwietnia 1425 roku w Brześciu Kujawskim zebrani communites regni Polonie pisemnie uznali syna Władysława II Jagiełły za następcę tronu, podkreślając jednocześnie zwierzchnią władzę reprezentacji stanu szlacheckiego w Królestwie nad monarchą i zażądali potwierdzenia praw oraz przywilejów w formie dokumentu regulującego ustrój[116][117]. Pomimo wydania przez kancelarię Władysława II przywileju potwierdzającego konieczność zaprzysiężenia przez królewskiego syna przywilejów i swobód wydanych dotychczas przez monarchów przed objęciem przez niego władzy[118] król Władysław II Jagiełło podjął próbę wycofania się z zobowiązania do zaprzysiężenia przez syna ustroju Królestwa Polskiego oraz usunięcia z dokumentów rozróżnienia pomiędzy władcami naturalnymi a elekcyjnymi. Nie zgadzając się te postulaty, zebrani na sejmie walnym w Łęczycy w czerwcu 1426 roku magnaci demonstracyjnie wycofali swoją zgodę na uznanie następstwa królewskiego syna, przecinając mieczami królewski dokument[119][117]. W reakcji król Władysław II Jagiełło podjął kilkuletnie próby rozbicia solidarności stanowej poprzez uzyskanie uznania sukcesji wewnątrz dynastii od poszczególnych magnatów i miast, osiągając na tej drodze pewne sukcesy[120][121], jednakże spotkało się to ze zdecydowanym sprzeciwem spotykającej się na sejmie opozycji, żądającej uznania ustroju Królestwa[122]. Jagiełło potrzebujący coraz bardziej poparcia stanów w sporze o sukcesję na Litwie uległ presji opozycji i 4 marca 1430 roku wydał przywilej jedliński gwarantujący dotychczasowe prawa szlachty i elekcyjność tronu Królestwa Polskiego[123].

Znaczenie elity Królestwa Polskiego w dalszym ciągu wzrastało w wyniku sporów o pozycję ustrojową Litwy: wbrew królowi Władysławowi II szlachta nie dopuściła do koronowania Witolda Kiejstutowicza na króla Litwy, zwołując pospolite ruszenie celem niedopuszczenia do przesłania na Litwę przeznaczonej dla niego korony . Po śmierci Witolda 27 października 1430 roku i objęciu władzy na Litwie przez brata Władysława II - Świdrygiełłę, zwołany 6 grudnia 1430 roku do Warki zjazd panów koronnych samodzielnie uchwalił udzielenie królowi pomocy w konflikcie z młodszym bratem[124] oraz wbrew woli króla Władysława II zbrojne zajęcie i przyłączenie do Polski Podola[125]. Rada również samodzielnie prowadziła negocjacje polsko-litewskie, które doprowadziły do zawarcia unii grodzieńskiej[126]. Śmierć króla Władysława II Jagieły 1 czerwca 1434 roku zakończyła rządy monarsze w formie objazdów krajów jagiellońskich i ostatecznie wysunęła na czoło królestwa małopolskich magnatów, którzy przejęli rządy w królestwie w imieniu małoletniego następcy tronu. Biskup Zbigniew Oleśnicki doprowadził do szybkiej koronacji Władysława III 25 lipca 1434 roku, przy zobowiązaniu króla do potwierdzenia zwyczajowych praw po osiągnięciu 15 roku życia oraz oddaniu władzy w Królestwie całej radzie koronnej[127][128][129] - grupie cieszących się najwyższym autorytetem starszych doradców (maiores consiliarii): dostojników dobranych według zwyczajów, potrzeby politycznej i dzierżonych urzędów[130]. Otaczało ich grono młodszych panów, „juniorów” (iuniores nobilesi) niedopuszczanych do faktycznego podejmowania decyzji[131], łącznie tworzących niesformalizowany sejm, liczący około 250-300 „doradców królestwa” (consiliarii regni) – najwyższych dostojników, urzędników przebywających okazjonalnie przy królu, aktywnych przywódców i urzędników terytorialnych, przedstawicieli możnych rodów, aktywne politycznie osoby z królewskiego dworu, Kościoła Katolickiego oraz ekspertów z Uniwersytetu i kancelarii[132]. Oligarchia kierowana przez Zbigniewa Oleśnickiego dążyła także do podporządkowania szlachty w drodze zdominowania przez siebie sądownictwa oraz zmonopolizowania urzędów Królestwa i zabezpieczenia swojej pozycji majątkowej poprzez przejęcie części dóbr królewskich[133], powołała także zarządców (tutorów - provisores) poszczególnych ziem Królestwa[129]. W okresie małoletniości króla sejm utwierdził nadrzędną nad monarchą pozycję reprezentanta Królestwa, władnego wyrażać zgodę na suwerenne rządy króla, co potwierdziła uroczyste zaprzysiężenie praw Królestwa przez Władysława III na sejmie rozpoczętym 8 grudnia 1438 roku w Piotrkowie[134].

Osiągnięcie przez Władysława III pełnoletniości zaostrzyło konflikt polityczny pomiędzy realnie sprawującymi władzę „starszymi doradcami” a pozbawionymi wpływów przy młodym królu „juniorami”. Próba osłabienia pozycji oligarchicznej wyższej rady koronnej poprzez wprowadzenie do sądów delegatów „juniorów” postulowana w zawiązanej 3 maja 1439 roku konfederacji nowokorczyńskiej została zbrojnie odparta przez wierne biskupowi Oleśnickiemu oddziały w bitwie pod Grotnikami 4 maja 1439 roku. Kolejnych prób zmiany ustroju na drodze militarnej w Polsce nie podejmowano[135][136][137][138].

Rola sejmów wzrosła ponownie w okresie faktycznego bezkrólewia po wyjeździe Władysława III na Węgry celem wzięcia udziału w wojnie o sukcesję po zmarłym 27 października 1439 roku królu Albrechcie II Habsburgu, do czego dążyli zainteresowani przejęciem władzy oligarchowie przewodzeni przez biskupa Oleśnickiego[139]. Zjazdy doradców królestwa (consiliarii regni) odbywające się w kwietniu 1442 roku w Sieradzu i w dniach 24-29 sierpnia 1444 roku w Piotrkowie celem suwerennego ustalenia polityki finansowej i obronnej, zostały zwołane bez udziału monarchy przez namiestników Królestwa Jana z Czyżowa i Wojciecha Malskiego. Podjęły one uchwały zmieniające prawo celem ochrony granic i spokoju wewnętrznego[140], zajęły stanowisko ograniczające kompetencje króla w polityce zagranicznej i skarbowej oraz uchwaliły w tej sferze wiążące króla postanowienia, jednakże zgromadzeni nie zdecydowali się na przejęcie władzy w państwie, zobowiązując monarchę do wykonania podjętych decyzji[141]. Ponadto sejm piotrkowski 1444 roku podkreślił swą nadrzędną rolę ustrojową w Królestwie, zakazując królowi zastawiania miast i zamków oraz uznając już dokonane zastawy za nielegalne, a także zabraniając przyjmowania hołdu lennego od Mołdawii w imieniu Węgier. Rzeczywista władza utrzymywana była jednak przez oligarchiczną grupę tworzącą tajną radę (privatum concilium) i przedstawiającą arbitralnie pozostałym uczestnikom sejmu decyzje do zatwierdzenia przez aklamację[142][143].

Śmierć króla Władysława III Warneńczyka 10 listopada 1444 roku w bitwie pod Warną zmusiła sejm koronny do objęcia pełnej władzy w Polsce, ustalenia początkowo niepewnych losów monarchy i podjęcia decyzji o przyszłości tronu oraz prowadzenia negocjacji z bratem zmarłego monarchy - Kazimierzem[144]. Rozszerzył tym samym swoje kompetencje do podejmowania decyzji we wszystkich sprawach państwa. W konsekwencji bezkrólewia w latach 1444-1447 Sejm był już w pełni niezależną od dynastii instytucją Królestwa, posiadającą pełne i suwerenne uprawnienia do zarządzania Polską i reprezentujący Królestwo także wobec monarchy[145]. Nowy król nie miał już możliwości zignorowania znaczenia sejmu[146] i zmuszony został do stałej współpracy z przedstawicielami Królestwa, bez współdziałania których nie mógł wprowadzić w życie ani zmian prawnych ani postulatów politycznych. Pozycja monarchy zredukowana została do roli przywódcy elity, dążącego do wypracowania korzystnego dla siebie konsensusu pomiędzy frakcjami[147], chociaż król zachował pełnię władzy w decydujących sprawach nominacji na urzędy, sprawach skarbowych i polityki zagranicznej[148]. Niemożność ominięcia przez króla reprezentacji społeczeństwa stanowego skutkowała walką polityczną Kazimierza IV o kształt sejmu walnego – król starał się o samodzielny wybór czasu, miejsca oraz składu sejmu. W odpowiedzi możni reagowali czasowym bojkotem udziału w radzie oraz wspólnego wykonywania podjętych pod ich nieobecność decyzji[146]. Dążąc do pozbawienia rady nabytego w okresie bezkrólewie prawa do zwoływania sejmu, król usiłował przekształcić ją w swój pomocniczy organ doradczy, aby pozbawić ją suwerennego prawa do reprezentowania Królestwa[149] .

Polityka dynastyczna Jagiellonów[edytuj | edytuj kod]

Jagiellonowie w rywalizacji dynastii europejskich[edytuj | edytuj kod]

Spadek po Ludwiku I Wielkim[edytuj | edytuj kod]

Wygaśnięcie linii męskiej Andegawenów wraz ze śmiercią Ludwika I Wielkiego 10 września 1382 roku rozpoczęło zmagania pomiędzy dynastiami o objęcie tronów w państwach pod dotychczasowym panowaniem wygasłej dynastii. Plan podziału władztwa króla Ludwika I tworzył dwa dynastyczne bloki krajów rozdzielone Karpatamiluksemburski obejmujący Polskę i Brandenburgię, przeznaczony margrabiemu Zygmuntowi Luksemburczykowi oraz Węgry i Austrię zjednoczone pod panowaniem księcia Wilhelma Habsburga[150][151][152]. Powołanie na tron Węgier starszej córki Ludwika, Marii, przez szlachtę węgierską 15 września 1382 roku obaliło te plany, a wybór Jagiełły na króla przez szlachtę polską wprowadził do dynastycznych zmagań nową dynastię – Jagiellonów[153][154]. Sława zwycięstwa grunwaldzkiego oraz atrakcyjna dla odmiennych kulturowo peryferyjnych prowincji Unii Jagielońskiej tolerancyjna forma rządów Jagiełły w Polsce skutkowała zainteresowaniem opozycji na Węgrzech i w krajach czeskich polskim władcą, jako potencjalnym konkurentem panujących Luksemburgów. Otwierało to drogę do wpływów Jagiełły i jego rodziny w krajach Europy Środkowej[155].

Wojna domowa o sukcesję po Albrechcie II Habsburgu[edytuj | edytuj kod]

Rywalizacja dynastyczna o trony Europy Środkowej została wznowiona na skutek bezpotomnej śmierci cesarza oraz króla Węgier i Czech, Zygmunta Luksemburczyka 9 grudnia 1437 roku[156][157][158]. Władzę na Węgrzech po zagwarantowaniu praw węgierskiej szlachty objął mąż jedynej córki cesarza i jego wieloletni sojusznik, Albrecht II Habsburg[159]. W królestwie czeskim doszło do konfliktu pomiędzy stronnictwem opowiadającego się za Habsburgiem Oldřicha z Rožmberka i kierowanym przez Jana z Rokcyan odłamem husytów przeciwnych tej decyzji, którzy powołali na tron młodszego z synów Jagiełły – Kazimierza Jagiellończyka[160]. Wojnę domową trwającą do 24 czerwca 1439 roku wygrał Albrecht II Habsburg, poparty przez niechętną polsko-czeskiemu zbliżeniu Rzeszę Niemiecką[161][162]. Zwycięzca odmówił udzielenia zgody na projektowane przez polskich możnowładców ze Zbigniewem Oleśnickim na czele małżeństwo polskiego królewicza Kazimierza z jego córką Elżbietą. Śmierć Albrechta II 27 października 1439 roku pozwoliła Oleśnickiemu wznowić plany przejęcie przez Jagiellonów tronu w Budzie i osadzenie na nim króla Polski, Władysława III[163]. Sytuację zmieniły narodziny syna Albrechta II, Władysława V Pogrobowca, do których doszło po śmierci węgierskiego króla – pojawienie się męskiego następcy tronu przekształciło rywalizację dynastyczną w dwuletnią wojnę domową o panowanie na Węgrzech pomiędzy zwolennikami Jagiellonów a Habsburgów. Zakończył ją 8 września 1442 roku forsowany przez papieża Eugeniusza IV rozejm w Bratysławie[164]. Po śmierci Władysława III Warneńczyka 10 września 1444 roku królem Węgier został Władysław Pogrobowiec[165], a jego starszą siostrę Elżbietę poślubił 10 lutego 1454 roku w Krakowie młodszy syn Jagiełły, Kazimierz IV Jagiellończyk[166].

Realna władza królewska w Czechach po śmierci Albrechta II Habsburga zanikła, krajem rządziły rady okręgów (landfrydów)[160] pomimo formalnego uznania Władysława V Pogrobowca dziedzicem korony. W wyniku krótkotrwałej wojnie domowej pomiędzy okręgami katolickimi i husyckimi czeskie stany uznały w 1448 roku regencję zwycięskiego husyckiego magnata Jerzego z Podiebradów[167]. Elekcja władców narodowych nie zmieniła tradycji bliskich kontaktów dynastycznych pomiędzy Polską, Czechami i Węgrami, która przetrwała jako możliwy wybór dalszej drogi politycznej, postulowany przez poszczególne frakcje we wszystkich trzech królestwach[168]. Szczególną sympatią w Polsce i w Czechach cieszyła się wspólna walka przeciwko niemczyźnie[169], jednakże sukcesją na tronie w Pradze w istotnym stopniu zainteresowani byli wszyscy władcy niemieccy ze względu na wykonywane przez króla Czech prawa elektorskie w Rzeszy[170][171]. Odmiennie przedstawiała się sytuacja Węgier – zdaniem Henryka Wereszyckiego unia Węgier i Austrii leżała we wspólnym interesie miast i rycerstwa obydwu naddunajskich krajów naciskanych przez zagrożenie osmańskie, w związku z czym naturalnym dążeniem stanów było usunięcie przeszkód dla bliskiego związku[172].

Rywalizacja Jagiellonów o sukcesję w Czechach i na Węgrzech w drugiej połowie XV wieku[edytuj | edytuj kod]

Podstawy polityki dynastycznej Kazimierza IV[edytuj | edytuj kod]

Kolejną fazę konfliktu dynastycznego otworzyła bezpotomna śmierć Władysława Pogrobowca 23 listopada 1457 roku. Prawa dynastyczne Jagiellonów wynikały z odziedziczenia ich przez syna Kazimierza IV Jagiellończyka i Elżbiety Habsburżanki Władysława Jagiellończyka, urodzonego 1 marca 1456 roku[173], natomiast prawa dynastyczne Habsburgów z pokrewieństwa ze zmarłym władcą czesko-węgierskim Albrechtem II[174][175]. Sytuację komplikowało nieuznanie zasady dynastycznej sukcesji przez większa część elit możnowładczych i szlachty węgierskiej oraz czeskiej, niegodzącej się na uprzedmiotowienie krajów w ramach polityki dynastycznej rodów i zdecydowanie opowiadających się za elekcyjnością tronów w Budzie i Pradze[176][177][178].

24 stycznia 1458 roku królem Węgier wybranym został Maciej Korwin, natomiast w Czechach 2 marca 1458 roku tron objął dotychczasowy regent Jerzy z Podiebradów[177]. Zaangażowany w kosztowną i przewlekłą wojnę trzynastoletnią oraz związany układem głogowskim z Jerzym z Podiebradów z maja 1462 roku Kazimierz IV Jagiellończyk początkowo nie podjął przeciwdziałania wobec elekcyjnych narodowych władców[179][180], jednakże narodziny kolejnych synów Kazimierza (ur. 3 października 1458), Jana Olbrachta (ur. 27 grudnia 1459), Aleksandra (ur. 5 sierpnia 1461) i Zygmunta (ur. 1 stycznia 1467) skłoniły parę królewską do walki politycznej o pozyskanie tronów dla dynastii[177][181]. Król Kazimierz IV skorzystał ze starań papieża Pawła II o utworzenie anty-czeskiej koalicji i obalenie wyklętego 23 grudnia 1466 roku utrakwisty Jerzego z Podiebradów[182], podejmując negocjacje z zagrożonym krucjatą praskim władcą celem uzyskania następstwa dla swojego najstarszego syna[183]. W odmienny sposób politykę papieża i wystosowane wiosną 1468 roku wezwanie katolickiego stronnictwa zawiązanego w Zelenej Horze wykorzystał król Węgier, Maciej Korwin: dysponując znacznymi środkami pieniężnymi oraz bazując na niechęci katolickich krajów Korony Świętego Wacława[184][185] preszburską deklaracją o obronie katolików w Czechach z 8 kwietnia 1468 roku wypowiedział wojnę Jerzemu z Podiebradów i doprowadził do swojego wyboru na króla Czech przez katolickie stronnictwo 3 maja 1469 roku w Ołomuńcu[186].

W tej sytuacji uznanie przez czeskich utrakwistów zgromadzonych na sejmie w Pradze 5 czerwca 1469 roku następstwa Władysława II Jagiellończyka po Jerzym z Podiebradów oraz będąca konsekwencją śmierci Jerzego z Podiebradów 22 marca 1471 roku rywalizacja stronnictw skutkowały konfliktem pomiędzy Jagiellonami a Maciejem Korwinem[187]. Węgierska propozycja pokojowa małżeństwa niepochodzącego z królewskiego rodu Korwina z córką pary królewskiej Jadwigą została odrzucona przez ambitną królową Elżbietę[177][188]. Sytuację Jagiellonów pogarszało wystąpienie wraz z utrakwistami przeciwko wspierającej Węgry oficjalnej polityce papieskiej, skutkujące brakiem poparcia polityki dynastycznej w Polsce[187]. W efekcie polityka dynastyczna Jagiellonów w drugiej połowie XV wieku prowadzona była chaotycznie, wbrew możliwościom politycznym, finansowym i militarnym Unii Jagiellońskiej oraz bez upewnienia się co do lojalności rodowej i bez sprecyzowanej strategii, w ściśle rodzinnym celu[181][189][190].

Konflikt o koronę Świętego Wacława[edytuj | edytuj kod]

Pomimo uznania Władysława II Jagiellończyka za następcę tronu w Pradze stronnictwo utrakwistyczne, rozczarowane nieskutecznością polskiej pomocy dyplomatycznej i brakiem wsparcia w wojnie z Węgrami, podjęło po śmierci Jerzego z Podiebradów jeszcze jedną próbę porozumienia ze stronnictwem katolickim. Na skutek związków rodowych i terytorialnych pomiędzy przedstawicielami rywalizujących stronnictw doszło do wspólnej elekcji w Kutnej Horze, która rozważając różne kandydatury, nie doprowadziła do zgodnego wyboru. Pomimo próby zerwania obrad przez zwolenników Macieja Korwina większość uczestników obrała 27 maja 1471 roku Władysława II Jagiellończyka królem Czech, na co stronnictwo katolickie odpowiedziało w Jihlavie 28 maja 1471 roku wyborem Korwina. Żadna z elekcji nie uzyskała uznania papieża[191].

Po przyjęciu w Krakowie 16 czerwca 1471 roku warunków elekcji, obejmujących spłacenie długów Jerzego z Podiebradów oraz zobowiązanie do działań dyplomatycznych celem doprowadzenia do uznania w Europie kompaktów praskich, królewicz Władysław Jagiellończyk na czele polskiego wojska wspartego przez Piastów górnośląskich wyruszył do Pragi, gdzie 22 sierpnia 1471 roku został przez polskich biskupów ukoronowany na króla Czech jako Władysław II. Młodemu królowi zabrakło w obcym środowisku oparcia polskich oddziałów, które zostały wycofane do Polski celem wzięcia udziału w nieudanej wyprawie węgierskiej jego brata, królewicza Kazimierza. Brak szans na decydujące rozstrzygnięcie militarne i wyczerpanie obydwu stron oraz nacisk papieża Sykstusa IV doprowadziły 31 marca 1472 roku do zawarcia przez króla Polski Kazimierza IV i króla Węgier Macieja Korwina rozejmu, do którego włączono też króla Czech Władysława II. W Czechach skłócone stronnictwa przedłużyły zawieszenie broni do 1 maja 1473 roku[192].

Wskazując na konieczność solidarności krajów chrześcijańskiej Europy wobec wzrastającej presji Imperium Osmańskiego dyplomacja papieska usiłowała w drugiej połowie 1472 roku doprowadzić do porozumienia skonfliktowane stolice. Zjazd dyplomatyczny w Nysie w trwający od 13 marca do 14 kwietnia 1473 roku ani kolejny zjazd w Opawie we wrześniu 1473 roku nie doprowadziły jednak do porozumienia. Na skutek akcji dyplomatycznej Jagiellonów cesarz Fryderyk III nieoficjalnie przyznał Władysławowi II tytuł króla będących częścią Rzeszy Niemieckiej Czech oraz uprawnienia elektora Rzeczy[193].

W odpowiedzi na uznanie godności Władysława II jako króla Czech, Maciej Korwin wsparł opozycję antyhabsburską w Austrii, co skłoniło cesarza Fryderyka III do zawarcia antykorwinowskiego sojuszu z Władysławem II 5–9 grudnia 1476 roku oraz udzielenie królowi Czech inwestytury wraz z przekazaniem dokumentów i regaliów 10 czerwca 1477 roku w Wiedniu. W reakcji król Maciej I 12 czerwca 1477 roku wypowiedział Austrii wojnę, zmusił rozproszone siły Władysława II do odwrotu do Czech i po zajęciu części terytorium Habsburgów wymusił na cesarzu Fryderyku III uznanie 2 grudnia 1477 roku w Gmunden elektorem Rzeszy i królem Czech[194][195].

Pomimo toczących się u granic Czech wojen dynastycznych przywódcy skonfliktowanych stronnictw czeskich konsekwentnie przedłużali zawarty w 1474 roku pokój wewnętrzny i wymusili na Władysławie II i Macieju Korwinie uznanie stałości utrzymywanego stanu w układzie zawartym 28 marca 1478 roku w Brnie oraz uznanie powszechnej amnestii. Traktat pokojowy pozwalający obydwu monarchom zachować tytuł króla Czech, Władysławowi II panowanie w Czechach właściwych, a Maciejowi Korwinowi kontrolę nad Morawami, Śląskiem i Łużycami ratyfikowano podczas zjazdu w Ołomuńcu 21 lipca 1479 roku[196].

Wojna o koronę Świętego Stefana[edytuj | edytuj kod]

W październiku 1470 roku Jagiellonowie i skonfliktowany z Maciejem I Korwinem cesarz Fryderyk III zawarli w Grazu porozumienie przeciwko węgierskiemu królowi[197]. Kosztowna i prowadzona bez wyraźnych sukcesów wojna z Czechami, narastający konflikt z cesarstwem i pomijanie zagrożenia tureckiego wywołały na Węgrzech falę niezadowolenia z polityki króla Macieja I. Skutkował on spiskiem części magnatów pod przywództwem prymasa Jana Viteza, zmierzającym do detronizacji[198][199]. Polska para królewska w porozumieniu z węgierską opozycją doprowadziła do wydania przez swojego drugiego syna Kazimierza 20 września 1471 roku w Krakowie proklamacji o objęciu dziedzicznego tronu Węgier i 2 października 1471 roku najemne wojska polskie, wycofane z Czech, wkroczyły na Węgry, aby poprzeć spiskowców[200][199]. Dotarły wraz z królewiczem w rejon Nitry[201]. Sejm w Budzie opowiedział się jednak we wrześniu 1471 roku po stronie króla Macieja I, uchwalając podatki, na skutek czego Korwin z łatwością pokonał wewnętrzną węgierską opozycję i zdążył przygotować się do obrony. Kazimierz Święty został wyparty przez Węgrów i w grudniu 1471 roku powrócił do Polski[187][202][203]. Pomimo że żadna strona nie była zdolna do dalszej ofensywy, rozpoczęcie wojny dynastycznej z Maciejem Korwinem skutkowało niszczącymi najazdami Węgrów na południowe pogranicze Polski oraz bazujących na Dolnym Śląsku czeskich oddziałów Korwina na Wielkopolskę. Ograniczający zniszczenia pokój polsko-węgierski magnaci obydwu stron zawarli w Starej Wsi nad Dunajcem 21 lutego 1474 roku, jednakże pokój dotyczył jedynie granicy polsko-węgierskiej. Na jego mocy Jagiellonowie zrzekli się pretensji do tronu Węgier za życia Macieja I Korwina[204].

Jagiellonowie wykorzystując zaniepokojenie wzrostem potęgi Korwina wśród sąsiadów Węgier wykorzystali czas na uzyskanie poparcia dyplomatycznego i po zawarciu antykorwinowskiego sojuszu z cesarzem Fryderykiem III, na zjeździe trwającym w dniach 11–13 marca 1474 roku w Norymberdze, Kazimierz IV i Władysław II Jagiellończyk zdecydowali się na wspólne polsko-czeskie decydujące uderzenie na utrzymywany przez Węgrów Wrocław. Pomimo zmobilizowania znacznych sił przez Jagiellonów, Maciej Korwin zdołał odeprzeć trwającą od września do listopada 1474 roku polsko-czeską ofensywę i strony zawarły 8 grudnia 1474 roku rozejm[205][206]. Kosztowna polityka dynastyczna i konflikt z Węgrami były niepopularne wśród polskiej szlachty, która sprzeciwiając się wydatkom na ten cel, blokowała utworzenie stałego skarbu. W przedostatniej dekadzie XV wieku zrujnowany finansowo Kazimierz IV musiał zastawić suknię królowej i pieniądze pozyskiwać osobistymi zabiegami w sejmikach, kosztem poddania kontroli ich deputatów sposobów wydatkowania pozyskanych środków[207]. Brak pieniędzy na dalsze finansowanie wojny oraz brak możliwości ich uzyskania w coraz bardziej przeciwnej polityce dynastycznej Polsce zmusił Kazimierza IV do czasowego odłożenia dalszych planów[208] i zawarcia 2 kwietnia 1479 roku pokoju w Maciejem Korwinem[209]. Zwycięski w prowadzonej od 1480 roku wojnie z Austrią[210] król Węgier podpisał w 1483 roku antyjagielloński sojusz z władcą Moskwy, Iwanem III[211], umocnił swoją władzę na Węgrzech, w 1485 roku zajął Wiedeń i usunąwszy w latach 1488–1489 Piastów śląskich z Oleśnicy, Głogowa i Żagania, utworzył zależne od Węgier księstwo śląskie, jednakże nie zdołał zapewnić sukcesji swojemu nieślubnemu synowi Janowi[212].

Pozorny sukces polityki dynastycznej Jagiellonów[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci króla Macieja I Korwina 6 kwietnia 1490 roku pretensje do korony Świętego Stefana zgłosili – poza jego naturalnym synem Janem – legitymujący się układem z 1463 roku o następstwo po Korwinie Habsburgowie[213], Kazimierz IV Jagiellończyk, działający w imieniu swojego trzeciego syna Jana Olbrachta oraz występujący wbrew ojcu, najstarszy syn polskiej pary królewskiej Władysław II Jagiellończyk[214].

Pomimo wyboru przez część szlachty zebranej w Rakos 7 czerwca 1490 rok królewicza Jana Olbrachta i wkroczenia w lipcu 1490 roku wojsk polskich na Węgry, dążąca do osłabienia władzy królewskiej magnateria Węgier kierowana przez Stefana Zápolya, zdecydowała się obsadzić na tronie mało energicznego i pozbawionego silnego oparcia w Czechach Władysława II Jagiellończyka. Unia personalna czesko-węgierska pozwalała Węgrom także zażegnać konflikt z Czechami o zajęte przez Korwina Śląsk, Łużyce i Morawy i była silnie popierana przez magnaterię czeską[215][216][214]. Po wymuszeniu na kandydacie daleko idących ustępstw 9 sierpnia 1490 roku Władysław II wjechał do Budy i 18 września 1490 został koronowany na króla Węgier. Wyparty przez czesko-węgierskie siły na Górne Węgry, Jan Olbracht zrzekł się pretensji do korony Świętego Stefana ugodą zawartą w Koszycach na skutek mediacji ojca obydwu kandydatów 26 lutego 1491 roku, w zamian za co otrzymał tytuł zwierzchniego księcia Śląska (dux supreus in Silesia) i władzę w zajętych przez Węgry śląskich księstwach głogowskim, żagańskim, opawskim i oleśnickim[217][218][219]. Kolejna próba zbrojnego opanowania Budy przez Jana Olbrachta, podjęta bez współpracy z ojcem, została odparta przez Węgrów w bitwie pod Preszowem 1 stycznia 1492 roku, po której władztwo młodszego brata króla Węgier zostało ograniczone do księstwa głogowskiego[220][221].

Konflikt na dwa fronty uniemożliwił Władysławowi skuteczną obronę austriackich zdobyczy Macieja I Korwina przed Habsburgami i zmusił do zawarcia 7 listopada 1491 roku niekorzystnego pokoju w Pozsony, który pozwolił królowi Niemiec Maksymilianowi I Habsburgowi formalnie zachować tytuł króla Węgier i dał mu podstawę do ingerowania w wewnętrzne sprawy królestwa[222][223].

Wraz z koronacją Władysława II Jagiellończyka na króla Węgier w 1490 roku pod panowaniem Jagiellonów lub w krajach zależnych od nich znalazło się łącznie ponad 13 milionów ludzi, a władztwo dynastii objęło obszar ponad 1 500 000 kilometrów kwadratowych, jednakże realną władza w Czechach i na Węgrzech sprawowana była przez magnatów, niezależnie od woli króla Władysława II Jagiellończyka, wschodnie granice Litwy były silnie zagrożone przez Moskwę[224] związaną z Habsburgami antyjagiellońskim sojuszem zawartym 22 kwietnia 1491 roku w Norymberdze[225], a zwierzchnictwo polskie nad sporną z Węgrami i silnie naciskaną przez napór Imperium Osmańskiego Mołdawią było jedynie teoretyczne[226].

Klęska polityki dynastycznej Jagiellonów[edytuj | edytuj kod]

Konflikty dynastyczne wewnątrz Domu Jagiellońskiego[edytuj | edytuj kod]

W latach 1490–1493 południowe Węgry padły ofiarą tureckich najazdów, znacznie osłabiających państwo[185]. W 1495 roku Węgry zawarły trzyletni rozejm z Turcją[227], nie koordynując polityki tureckiej z Polską[228]. Uwikłany w liczne konflikty Władysław II Jagiellończyk nie zdołał przeciwdziałać stopniowemu zagarnianiu dochodów skarbu przez węgierskich magnatów[229][230].

Wysunięta przez niektórych możnowładców kandydatura króla czeskiego i węgierskiego Władysława II do objęcia także tronu w Polsce, po śmierci Kazimierza IV 7 czerwca 1492 roku, nie zyskała poparcia[231]. Nieudolne panowanie oraz wyjazd Władysława II na Węgry doprowadził do ostatecznego zniesienia praktycznej władzy królewskiej w Czechach – na mocy Konstytucji Władysławowskiej z 1500 roku realne zarządzanie przeszło w ręce stanów zorganizowanych w dwie izby z decydującym głosem magnatów, chociaż pewne wpływy na decyzje zachowały czeskie miasta[232].

Próbę koordynacji polityki rządzonych przez siebie państw przedstawiciele Domu Jagiellońskiego podjęli na zjeździe w Lewoczy, do jakiego doszło w okresie kwiecień–maj 1494 roku. Zjazd, w którym udział wzięli król Węgier i Czech Władysław II, król Polski Jan I Olbracht, ich młodszy brat Zygmunt Jagiellończyk, kardynał Fryderyk Jagiellończyk oraz mąż ich siostry Zofii, Fryderyk Hohenzollern, utwierdził pokój polsko-węgierski, ale nie doprowadził do wspólnych ustaleń w kluczowych sprawach: spornej pomiędzy Polską a Węgrami zależności lennej Mołdawii oraz przyszłości Zygmunta Jagiellończyka[233][234]. W efekcie braku porozumienia pomiędzy państwami Domu Jagiellońskiego[235], dowodzone przez Jana I Olbrachta wojska polskie, prowadzące wyprawę do Mołdawii w sierpniu 1497 roku zostały podczas oblężenia Suczawy we wrześniu 1497 roku zaatakowane przez posiłkujące Mołdawian siły węgierskie[236], a poselstwo z Budy zażądało opuszczenia Mołdawii przez Polaków[237]. Pod wpływem mołdawskiej klęski i niszczącego najazdu Turków na Lwów i Przemyśl w maju 1498 roku król Jan I Olbracht zmuszony został do zrzeczenia się tytułu zwierzchniego księstwa Śląska 20 listopada 1498 roku[238][239][240], który król Węgier Władysław II Jagiellończyk zobowiązał się przywilejem nadanym stanom śląskim w 1498 roku powierzać miejscowemu księciu, przekazując jednocześnie wszystkim książętom prawo bicia monety, a przedstawicielstwom stanowym władzę sądowniczą i administrację podatkową[241].

Zawarty 15 kwietnia 1498 roku w Krakowie traktat polsko-węgierski przywrócił pokój[240], ustanawiając wspólną strefę wpływów w podporządkowanej Węgrom Mołdawii[242], a działający znów wspólnie Jagiellonowie podjęli próbę umocnienia swojej pozycji poprzez zawarcie 14 lipca 1500 roku skierowanego przeciwko Turcji i Habsburgom traktatu jagiellońsko-francuskiego w Budzie, umocnionego małżeństwem Władysława II Jagiellończyka z kuzynką królowej Francji Anną de Foix w 1502 roku[243][244]. Trwałą współpracę w ramach Domu Jagiellońskiego uniemożliwiały odmienne strategie polityczne wobec ekspansji Imperium Osmańskiego: po zawarciu 19 lipca 1501 roku trwałego rozejmu w Stambule Polska unikała dalszych konfliktów z Turcją, permanentnie przedłużając rozejm, podczas gdy Węgry w 1501 roku zaangażowały się w prowadzoną do 1503 roku koalicyjną wojnę antyturecka po stronie Państwa Kościelnego i Republiki Weneckiej[245]. Wojna wypowiedziana z inicjatywy króla Władysława II bez poparcia szlachty nie przyniosła Węgrom żadnych korzyści wobec niemożności zmobilizowania szlacheckich oddziałów lub zgromadzenia funduszy na opłacenie wojska[185][246].

Po śmierci Jana I Olbrachta 17 czerwca 1501 roku wielki książę Aleksander Jagiellończyk, ignorując starszeństwo brata Władysława II, przyjął 3 października 1501 roku koronę Królestwa Polskiego[247] i na wiosnę 1502 roku odrzucił węgierską propozycję ustanowienia utrzymywanego przez dwór w Budzie Zygmunta Jagiellończyka księciem Litwy, co skutkowało wzrostem napięcia w Domu Jagiellońskim[248]. Kolejna propozycja węgierska nadania Zygmuntowi namiestnictwa Prus Krzyżackich utrudniała Polsce przywrócenie permanentnie kwestionowanej zwierzchności lennej nad zakonem krzyżackim i także została odrzucona, więc ostatecznie Władysław II Jagiellończyk zgodził się osadzić swojego brata na Śląsku jako namiestnika węgierskiego[249]. Interwencja dyplomatyczna Władysława II w obronie praw dzieci zmarłego 23 października 1503 roku księcia Konrada III Rudego uniemożliwiła inkorporację Mazowsza do Polski w 1504 roku i wymusiła na królu Aleksandrze podjęcie jesienią tego samego roku decyzji o oddaniu gubernatorstwa Prus Zygmuntowi, do czego jednak ostatecznie nie doszło[250]. We wrześniu 1502 roku wojska hospodara mołdawskiego Stefana III Wielkiego z nieoficjalnym poparciem magnatów węgierskich zajęły polskie Pokucie[251]. Projekt dyplomatycznego rozwiązania kryzysu pokuckiego i przywrócenie zwierzchności lennej Polski nad Mołdawią poprzez małżeństwo następcy Stefana III Bogdana III Jednookiego z siostrą królów Władysława II i Aleksandra Jagiellończyka, Elżbietą Jagiellonką, pomimo zawarcia 16 lutego 1506 roku traktatu przedmałżeńskiego, nie doszedł do skutku[250].

Konflikty dynastyczne i dyplomatyczne uniemożliwiły Królestwu Polskiemu koordynację polityki jagiellońskiej wobec konfliktów wewnętrznych na Węgrzech[252]. Średnia szlachta wystąpiła przeciwko warunkom pokoju z Habsburgami, tworząc antymagnackie stronnictwo narodowe, kierowane przez Jana Zápolya. Grożąc detronizacją króla Władysława II doprowadziło ono do zerwania w 1505 roku warunków pokoju z Pozsony i wojny z Austrią, zakończonej węgierską przegraną w 1506 roku i umocnieniem wpływów cesarza Maksymiliana nad Dunajem. Wobec walki szlachty ze wspieraną przez Habsburgów magnaterią reformy wojskowe i skarbowe Macieja I Korwina zostały obalone, stałe wojsko najemne uległo likwidacji i Węgry przestały być zdolne do skutecznej reakcji na turecki nacisk militarny[253].

Katastrofa Jagiellonów czesko-węgierskich[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci Aleksandra Jagiellończyka 20 sierpnia 1506 roku objęcie tronu Litwy 20 października 1506 roku oraz Polski 7 grudnia 1506 roku przez Zygmunta I Starego zakończyło konflikty w obrębie Domu Jagiellońskiego – Władysław II sprzyjał kandydaturze najmłodszego brata i jego sukcesję uzgodnił wcześniej z królem Aleksandrem. Jednocześnie Zygmunt I bardzo poważał najstarszego brata, któremu zawdzięczał utrzymanie na dworze w Budzie po śmierci ojca oraz namiestnictwo księstwa głogowskiego i opawskiego[254]. Do ściślejszej współpracy Litwy i Polski oraz Węgier jednak już nie doszło z uwagi na odmienne cele polityczne – Polska zmuszona była do zaangażowania w konflikty na północy z Zakonem i północnym zachodzie z Moskwą, a kluczowym problemem Węgier pozostawała silna presja Imperium Osmańskiego najeżdżającego południowe granice[255][256]. Skonfliktowana z magnatami partia szlachecka Jana Zápolya nie uzyskała poparcia króla Władysława II, który usiłował oprzeć politykę na poparciu Habsburgów[257]. Niepewna pozycja Jagiellonów na Węgrzech zmusiła Zygmunta I do potwierdzenie węgierskiej zwierzchności nad Mołdawią, pomimo pokonania wspieranych przez Turków Mołdawian przez wojska polskie pod Chocimiem 4 października 1509 roku[258].

Naciskany przez Osmanów król Władysław II Jagiellończyk, licząc w 1509 roku na wsparcie papieża Juliusza II i cesarza Maksymiliana I w organizacji krucjaty antytureckiej, dyplomatycznie poparł zakon krzyżacki w staraniach o zrzucenie obowiązku złożenia hołdu królowi polskiemu i bronił stanowiska Zakonu na zjeździe pojednawczym w Poznaniu w czerwcu 1510 roku[259]. Słabość sił węgierskich uniemożliwiła jednak podjęcie istotnych działań zbrojnych[246]. Zgoda Władysława II Jagiellończyka na ślub Zygmunta I z poddaną węgierską Barbarą Zápolya, siostrą Jana, do którego doszło 8 lutego 1512 roku, naruszała prohabsburską politykę króla Węgier umacniając pozycję przywódcy szlachty[260].

Próby sformowania przeciwko presji tureckiej wojska opartego o szlachtę nie powiodły się, a próba zmobilizowania chłopów pod hasłami antymuzułmańskiej krucjaty, doprowadziła 23 maja 1514 roku do wybuchu wojny chłopskiej przeciwko obciążeniom fiskalnym, co zakończyło się dezorganizacją królestwa węgierskiego[246]. Pozbawiony przez magnatów finansów Władysław II Jagiellończyk zmuszony został do poszukiwania poparcia dyplomatycznego u brata Zygmunta I w sporze z Habsburgami. Wspólna dyplomatyczna akcja jagiellońska wobec Austrii umożliwiła 22 lipca 1515 roku zawarcie układu, na mocy którego cesarz Maksymilian I wycofał się z wrogich Polsce sojuszy z Moskwą i Zakonem[261] za cenę potwierdzenia układów o następstwie Habsburgów w przypadku wygaśnięcia Jagiellonów węgierskich. Dynastię Jagiellonów w 1515 roku reprezentowali już jedynie trzej męscy przedstawiciele, co dawało znacznie liczniejszym Habsburgom pewność następstwa[262].

Śmierć Władysława II Jagiellończyka 13 marca 1516 roku i sukcesja jego młodocianego syna Ludwika pogorszyły sytuację Węgier, umożliwiając przejęcie całości władzy i dochodów przez otaczających króla magnatów. W 1519 roku wybuchła otwarta wojna pomiędzy stronnictwem szlacheckim a partią magnacką[263]. Nie udała się wspólna jagiellońska akcja dyplomatyczna zmierzająca do zawarcia trwałego pokoju obydwu królestw jagiellońskich z Turcją[264], a słabość pogrążonego w chaosie królestwa przyciągnęła kolejny najazd turecki[262]. Imperium Osmańskie, pod rządami panującego od 1520 roku sułtana Sulejmana Wspaniałego wznowiło zdecydowany nacisk militarny na Europę i w sierpniu 1521 roku Turcy zdobyli twierdze Belgrad i Zemun[262]. Pomoc przysłana na Węgry przez Polskę przybyła za późno, aby obronić kluczowe węgierskie twierdze chroniące królestwo od południa[265].

W 1525 roku zaangażowana w wojnę pruską i sukcesję mazowiecką Polska nie była w stanie udzielić Węgrom żadnej pomocy. Wspólna dyplomatyczna akcja jagiellońska w 1525 roku mająca na celu uniknięcie wojny z Turcją nie powiodła się – Polska i Imperium Osmańskie zawarły 18 października 1525 roku trzyletni rozejm z Turcją w Stambule, ale sułtan Sulejman Wspaniały odmówił zawarcia rozejmu z Węgrami. Ostrzeżony o wyniku misji dyplomatycznej Ludwik II Jagiellończyk nie był w stanie przygotować królestwa do obrony, a partia szlachecka Jana Zápolya walczyła przede wszystkim z prohabsburską partią dworską. W lipcu 1526 roku najazd turecki zdobył twierdzę Pétervárad, a Ludwik II wyruszył z odsieczą nie czekając na posiłki z Czech, Siedmiogrodu i Chorwacji[266]. Ostatni z Jagiellonów czesko-węgierskich Ludwik poległ w bitwie pod Mohaczem 29 sierpnia 1526 roku[262].

Następstwa jagiellońskiej polityki dynastycznej[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z umową wiedeńską z 1515 roku królem Czech po śmierci Ludwika II został decyzją sejmu czeskiego z 23 października 1526 roku arcyksiążę Ferdynand I Habsburg[267][268]. Usiłując zachować elekcyjną zasadę obioru monarchy szlachta węgierska powołała 10 listopada 1526 roku na tron byłego szwagra Zygmunta I, Jana Zápolya, jednakże wspierany przez magnatów Ferdynand I Habsburg pokonał jego zwolenników i zmusili do emigracji do Polski[262]. Przejęcie władzy w królestwach czeskim i węgierskim przez Habsburgów pozbawiło Polskę jakichkolwiek korzyści politycznych z jagiellońskiej polityki dynastycznej[269].

Jan Zápolya uzyskał w styczniu 1528 roku z pomocą polskiej dyplomacji obietnicę poparcia ze strony Sulejmana Wspaniałego[270]. Polska wzmocniła pozycję Jana Zápolya poprzez małżeństwo z córką Zygmunta I Izabelą Jagiellonką, zawarte w 1539 roku. Ofensywa turecka wiosną 1541 roku odparła oblegające Budę wojska Habsburgów i trwale zajęła środkowe Węgry. Władza węgierska utrzymała się w Siedmiogrodzie, który stał się lennem tureckim[69].

Po trzecim małżeństwie Zygmunta II z Katarzyną Habsburg w 1551 roku Izabela Jagiellonka została przez zwolenników Habsburgów zmuszona do emigracji z Siedmiogrodu do Polski[271]. Po zawarciu w marcu 1554 roku przedłużonego pokoju polsko-tureckiego Izabella Jagiellonka 22 października 1566 roku z synem Janem Zygmuntem Zápolya wróciła do Siedmiogrodu, który pozostał ośrodkiem węgierskiej tożsamości i niezależności politycznej. Po śmierci Izabeli w 1559 roku i bezpotomnej śmierci Jana Zygmunta Zápolya w 1571 roku niezależny sejm siedmiogrodzki wybrał Stefana Batorego nowym księciem Siedmiogrodu[272].

Następstwa epoki jagiellońskiej w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Kluczowy problem całej dynastii Jagiellonów polegał na braku męskich potomków monarchów. Już Władysław Jagiełło nie mógł doczekać się syna. Dopiero czwarta żoną urodziła mu trzech synów, z których tylko jeden miał dzieci. Wieloletnia niepewność co do następcy tronu doprowadziła do trwalej likwidacji ustrojowej zasady dziedziczności tronu w Królestwie Polskim[273]. Z sześciu synów Kazimierza Jagiellończyka, tylko trzech w ogóle się ożeniło, a jedynie Władysław i Zygmunt mieli dzieci. Zarówno Ludwik, jak i jego kuzyn Zygmunt II nie mieli legalnych potomków.

W roku 1573 dokonano pierwszej wolnej elekcji. Na króla został wybrany Henryk Walezy, królewicz francuski. Miał on poślubić Annę Jagiellonkę, siostrę Zygmunta II Augusta[274]. Po ucieczce Walezego do Francji, królem został wybrany Stefan Batory książę siedmiogrodzki. Poślubił Annę Jagiellonkę, która wcześniej została ogłoszona królem Polski[275].

Anna Jagiellonka doprowadziła w 1587 roku do wyboru na króla Polski Zygmunta III Wazy, królewicza szwedzkiego, syna Katarzyny Jagiellonki, siostrzeńca Zygmunta Augusta oraz wnuka Zygmunta Starego[276].

Szkolnictwo i nauka w Unii Jagiellońskiej[edytuj | edytuj kod]

Władysław II Jagiełło wykonał testament swojej pierwszej żony Jadwigi Andegawenki i 26 lipca 1400 roku przeznaczył jej osobiste kosztowności na odnowienie wegetującego od śmierci Kazimierza III Uniwersytetu Krakowskiego[277][278]. Odnowienie Uniwersytetu zmieniło jego profil – mające osiem katedr prawa studium kazimierzowskie, stworzone dla szkolenia kadr dla administracji[279] otrzymało bullą z 11 stycznia 1397 roku prestiżowy wydział teologiczny[280]. Głównym zadaniem uczelni stało się kształcenie duchownych[281]. Zawarte w unii krewskiej zobowiązania króla do popierania chrystianizacji, wobec przyłączenia do polskiego organizmu państwowego rozległych obszarów pogańskiej Litwy i zamieszkałych przez ludność prawosławną ziem ruskich wymagało znacznego zwiększenia liczby księży[277].

Rozkwit uniwersytetu w Krakowie nastąpił w drugiej dekadzie XV wieku, gdy niskie uposażenie mistrzów ze strony króla zostało zwiększone prywatnymi dotacjami możnych[277]. Rektorzy Uniwersytetu Paweł Włodkowic i Stanisław ze Skarbimierza uczestniczyli aktywnie w ogólnochrześcijańskim sporze o kształt Kościoła oraz w procesie polsko-krzyżackim o Pomorze Gdańskie, tworząc głośne traktaty dotyczące prawa międzynarodowego, nawracania pogan i historycznych praw Polski do Pomorza i Powiśla. Wystąpienia akademików na stanowiącym apogeum sporu w Kościele soborze w Konstancji przyczyniły się do zakwestionowania głównej doktryny średniowiecznej – uniwersalizmu[282][283]. Uniwersytet stał się słynnym ośrodkiem nauki astronomii i matematyki, badań historycznych oraz pierwszym miejscem rozwoju humanizmu[284], absorbowanego przez Polskę w wyniku złączenia w ramach Domu Jagiellońskiego z pozostającymi pod włoskimi wpływami Węgrami[285].

Pod koniec XV wieku Polska została pokryta siecią szkół parafialnych, w prowincjach koronnych gęstością odpowiadających standardowi ówczesnej Europy, ale rzadszej na Rusi[286]. Znajomość pisma stała się powszechna wśród zaangażowanej urzędniczo szlachty oraz mieszczan, w tym kobiet ze stanu mieszczańskiego, ze względu na konieczność zawodową rzemieślników i kupców[286][277], powstała w Poznaniu Akademia Lubrańskiego, miała perspektywę przekształcenia w kolejny uniwersytet[281].

Na początku XVI w. głównym ośrodkiem polskiego renesansu stał się dwór Zygmunta I Starego, rezydujący w zbudowanym z rozkazu króla renesansowym zamku wawelskim[287]. Rozwojowi kultury towarzyszył pogłębiony upadek szkolnictwa powszechnego. Uniwersytet Krakowski przestał być atrakcyjny dla studentów zagranicznych, ze względu na konkurencję przyjmujących reformację uczelni niemieckich. Pozbawiony mecenasów i źródeł finansowania, pozostawał przy archaicznych metodach nauczania i nie mógł sprostać konieczności wykształcenia nauczyli szkół niższych[288]. Sytuacji nie poprawiło przyznanie szlachectwa wszystkim profesorom przez króla Zygmunt I w 1535 roku, gdyż z braku funduszy coraz częstszym źródłem utrzymania studentów i wykładowców było żebractwo[289]. Zamożni polscy szlachcie zainteresowani byli jedynie pozaprogramowymi wykładami w kolegiach, pozwalającymi poszerzyć wiedzę humanistyczną. Wydziały o tradycyjnych wymaganiach, kształcące kadry duchowne, nauczycieli i lekarzy, cieszyły się zainteresowaniem głównie mieszczan i plebejuszy[281][290]. W połowie XVI w. Akademia Krakowska przestała być ośrodkiem badań i nie zatrudniała ambitnych mistrzów, a najwięksi odkrywcy działali poza uniwersytetem[291]. Rewolucyjne dla nauki dzieło Mikołaja Kopernika powstało dzięki utrzymaniu zapewnianym przez kanonię kapituły warmińskiej[292].

Niskie płace i wyższy poziom nauczania w innych szkołach oraz naruszanie autonomii Uniwersytetu przy obojętności Zygmunta II Augusta stał się przyczyną buntu studentów i masowego opuszczenia uczelni 4 czerwca 1549 roku oraz upadku uniwersytetu[293][294]. Magnaci kształcili się w szkołach zagranicznych nawiązując liczne kontakty osobiste, a zwyczajem szlacheckim w XVI wieku stawała się szkoła praktyczna w działalności publicznej na dworach magnackich[295], sprzyjająca powstawaniu zjawiska klientyzmu szlachciców zależnych od możnowładcy[296].

Przedstawiciele dynastii Jagiellonów[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze pokolenie[edytuj | edytuj kod]

Drugie pokolenie[edytuj | edytuj kod]

Dzieci Władysława II Jagiełły:

Trzecie pokolenie[edytuj | edytuj kod]

Dzieci Kazimierza IV Jagiellończyka

Czwarte pokolenie[edytuj | edytuj kod]

Dzieci Władysława II Jagiellończyka

Dzieci Zygmunta I Starego

Królowie Polski z dynastii Jagiellonów (linia polsko-litewska)[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Władcy Litwy.
Herb Wizerunek Imię Data urodzenia Data śmierci Okres panowania Małżeństwa
POL COA Jagiellonowie.svg Wladyslaw Jagiello.jpg Władysław II Jagiełło ok. 1362 1434 1386–1434 Jadwiga Andegaweńska
Anna Cylejska
Elżbieta Granowska
Zofia Holszańska
POL COA Jagiellonowie.svg Bacciarelli - Władysław III.jpeg Władysław III Warneńczyk 1424 1444 1434–1444 Polska
1440–1444 Węgry i Chorwacja
Brak
POL COA Jagiellonowie.svg Casimir IV Jagiellon.PNG Kazimierz IV Jagiellończyk 1427 1492 1447–1492 Elżbieta Rakuszanka
POL COA Jagiellonowie.svg Jan I Olbracht by Bacciarelli.jpg Jan I Olbracht 1459 1501 1492–1501 Brak
POL COA Jagiellonowie.svg Alexander of Poland.PNG Aleksander Jagiellończyk 1461 1506 1501–1506 Helena Moskiewska
POL COA Jagiellonowie.svg Sigismund I of Poland.PNG Zygmunt I Stary 1467 1548 1507–1548 Barbara Zápolya
Bona Sforza
POL COA Jagiellonowie.svg Anonymous Sigismund Augustus.jpg Zygmunt II August 1520 1572 1530/1548–1572 Elżbieta Habsburżanka
Barbara Radziwiłłówna
Katarzyna Habsburżanka
POL COA Jagiellonowie.svg Kober Anna Jagiellon as a widow.jpg Anna Jagiellonka 1523 1596 1575–1587 Stefan Batory

Królowie Czech, Węgier i Chorwacji z dynastii Jagiellonów (linia czesko-węgierska)[edytuj | edytuj kod]

Herb Portret Imię Data urodzenia Data śmierci Okres panowania Małżeństwa
POL COA Jagiellonowie.svg Vladislaus II of Bohemia and Hungary.jpg Władysław II Jagiellończyk 1456 1516 1471–1516 Czechy
1490–1516 Węgry i Chorwacja
Barbara Hohenzollern
Beatrycze Aragońska
Anna de Foix
POL COA Jagiellonowie.svg Hans Krell 001.jpg Ludwik II Jagiellończyk 1506 1526 1508/1516–1526 Czechy
1509/1516–1526 Węgry i Chorwacja
Maria Habsburżanka

Pozostali przedstawiciele dynastii Jagiellonów[edytuj | edytuj kod]

Herb Portret Imię Data urodzenia Data śmierci Małżeństwa Funkcja
POL COA Jagiellonowie.svg JadwigaJagiellonka.jpg Jadwiga Jagiellonka 1457 1502 Jerzy Bogaty Księżna Bawarska
POL COA Jagiellonowie.svg Schultz Saint Casimir.jpg Święty Kazimierz 1458 1484 Brak Święty Kościoła katolickiego
patron Rzeczypospolitej
Obojga Narodów
POL COA Jagiellonowie.svg SophiavonPolen.JPG Zofia Jagiellonka 1464 1512 Fryderyk Starszy
Hohenzollern
Margrabina brandenburska
POL COA Jagiellonowie.svg Fryderyk Jagiellończyk-epitaph.jpg Fryderyk Jagiellończyk 1468 1503 Brak Arcybiskup gnieźnieński
Biskup krakowski
Prymas Polski
Kardynał
POL COA Jagiellonowie.svg Anna Jagiellonka Duchess of Pomerania.jpg Anna Jagiellonka 1476 1503 Bogusław X Księżna Pomorska
POL COA Jagiellonowie.svg Lucas Cranach d.Ä. - Bildnis Barbara von Sachsen (Gemäldegalerie, Berlin).jpg Barbara Jagiellonka 1478 1534 Jerzy Brodaty Księżna Saska
POL COA Jagiellonowie.svg Hans maler anne jagelon.jpg Anna Jagiellonka 1503 1547 Ferdynand I Habsburg Królowa Czech, Węgier i Chorwacji
POL COA Jagiellonowie.svg Jadwiga Jagiellonka.jpg Jadwiga Jagiellonka 1513 1573 Joachim II Hektor Elektorowa Brandenburska
POL COA Jagiellonowie.svg Cranach the Younger Isabella Jagiellon.jpg Izabela Jagiellonka 1519 1559 Jan Zápolya Królowa Węgier
POL COA Jagiellonowie.svg Cranach the Younger Sophia Jagiellon.jpg Zofia Jagiellonka 1522 1575 Henryk II Młodszy Księżna Brunszwicka
POL COA Jagiellonowie.svg Cranach the Younger Catherine Jagiellon.jpg Katarzyna Jagiellonka 1526 1583 Jan III Waza Królowa Szwecji

Drzewo genealogiczne[edytuj | edytuj kod]

Jagiellonowie - drzewo.JPG

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Ostatnia z przedstawicieli tej dynastii Anna Jagiellonka w 1575 roku została wybrana „królem Polski”, jednak w 1576 roku królem został jej mąż Stefan Batory, a po jego śmierci – siostrzeniec Zygmunt III Waza. Anna nie figuruje w zestawieniach królów polskich.
  2. Andrzej Nowak, 1340-1468 Królestwo zwycięskiego orła, s. 139.
  3. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, Kraków 1999, s. 38–39, ISBN 83-85719-40-7.
  4. Andrzej Nowak, 1340-1468 Królestwo zwycięskiego orła, s. 122-123.
  5. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 46.
  6. Andrzej Wyrobisz, Ludwik Węgierski, [w:] Poczet królów i książąt polskich, 1978, s. 267, ISBN 83-07-01822-6.
  7. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, 1992, s. 19–23, ISBN 83-06-01796-X.
  8. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 52–55.
  9. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, s. 64–65.
  10. Jerzy Ochmański, Historia Litwy, wyd. III, Wrocław - Warszawa - Kraków 1990, s. 67-68, ISBN 83-04-03107-8.
  11. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, s. 71–74, 78.
  12. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 84–86.
  13. Juliusz Bardach, Władysław II Jagiełło, [w:] Poczet królów i książąt polskich, s. 277–278.
  14. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, s. 79.
  15. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 87–89.
  16. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, s. 89–90.
  17. Juliusz Bardach, Władysław II Jagiełło, [w:] Poczet królów i książąt polskich, s. 280.
  18. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 122–124, 129.
  19. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 138–139.
  20. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, s. 133–135, 142.
  21. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, s. 124–125.
  22. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 137, 145.
  23. Juliusz Bardach, Władysław II Jagiełło, [w:] Poczet królów i książąt polskich, s. 286.
  24. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, s. 139, 150.
  25. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, s. 151–154.
  26. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, s. 152–154.
  27. Rafał Karpiński, Władysław III Warneńczyk, [w:] Poczet królów i książąt polskich, s. 292.
  28. Juliusz Bardach, Kazimierz Jagiellończyk, [w:] Poczet królów i książąt polskich, s. 295.
  29. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, s. 197–198.
  30. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, s. 200–201.
  31. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 177–181.
  32. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, s. 206.
  33. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, s. 101–103.
  34. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 122–123.
  35. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 144.
  36. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, s. 142.
  37. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, s. 215–218.
  38. Marian Biskup, Wojna trzynastoletnia i powrót Polski nad Bałtyk, s. 77–78.
  39. Norman Davies, Boże Igrzysko, t. I, s. 288–290.
  40. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 214, 219–220.
  41. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, s. 243–244.
  42. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, s. 227–228.
  43. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, s. 229–231.
  44. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, s. 234.
  45. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 218–219, 234.
  46. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, s. 242.
  47. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, s. 251.
  48. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, s. 277, 285.
  49. Rafał Karpiński, Jan I Olbracht, [w:] Poczet królów i książąt polskich, s. 313–314.
  50. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 270.
  51. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, s. 293–295, 299, 301.
  52. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 269.
  53. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370–1506), s. 282–283.
  54. Stanisław Grzybowski, Dzieje Polski i Litwy (1506–1648), s. 9–12, ISBN 83-85719-48-2.
  55. Henryk Rutkowski, Zygmunt I Stary, [w:] Poczet królów i książąt polskich, s. 326–327.
  56. Stanisław Grzybowski, Dzieje Polski i Litwy (1506–1648), s. 26–27.
  57. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 317.
  58. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 326.
  59. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 314–315.
  60. Mariusz Markiewicz, Historia Polski, s. 329.
  61. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 326.
  62. Stanisław Grzybowski, Dzieje Polski i Litwy (1506–1648), s. 31-32.
  63. Stanisław Grzybowski, Dzieje Polski i Litwy (1506–1648), s. 30–31.
  64. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 327.
  65. Stanisław Grzybowski, Dzieje Polski i Litwy (1506–1648), s. 58–63.
  66. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 326–328.
  67. Stanisław Grzybowski, Dzieje Polski i Litwy (1506–1648), s. 66–67.
  68. Stanisław Grzybowski, Dzieje Polski i Litwy (1506–1648), s. 48–49.
  69. a b Andrzej Nowak, Trudny złoty wiek (1468–1572), s. 283.
  70. Paweł Jasienica, Ostatnia rodu, s. 203–204.
  71. Mariusz Markiewicz, Historia Polski, s. 346–347.
  72. Mariusz Markiewicz, Historia Polski, s. 347–348.
  73. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 364–365.
  74. Stanisław Grzybowski, Dzieje Polski i Litwy (1506–1648), s. 69, 73.
  75. Henryk Rutkowski, Zygmunt I Stary, [w:] Poczet królów i książąt polskich, s. 329–330.
  76. Stanisław Grzybowski, Dzieje Polski i Litwy (1506–1648), s. 79–80.
  77. Anna Sucheni-Grabowska, Spory królów ze szlachtą w złotym wieku, Kraków 1988, s. 3–4, ISBN 83-03-02039-0.
  78. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 386, 396.
  79. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 399–400.
  80. Stanisław Grzybowski, Dzieje Polski i Litwy (1506–1648), s. 125–127.
  81. Stanisław Grzybowski, Dzieje Polski i Litwy (1506–1648), s. 128–131.
  82. Stanisław Grzybowski, Dzieje Polski i Litwy (1506–1648), s. 135–140.
  83. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 411–412.
  84. Mariusz Markiewicz, Historia Polski, s. 371.
  85. Paweł Jasienica, Ostatnia z rodu, Warszawa 2009, s. 101–103, 123, ISBN 978-83-7648-135-7.
  86. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 412–413.
  87. Stanisław Grzybowski, Dzieje Polski i Litwy (1506–1648), s. 142–146.
  88. Paweł Jasienica, Ostatnia z rodu, s. 123–124, 133–134.
  89. Stanisław Grzybowski, Dzieje Polski i Litwy (1506–1648), s. 154–156.
  90. Jagiellonowie w Europie Środkowej, [w:] Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 2.
  91. August Sokołowski, Dzieje Polski ilustrowane, t. IV, s. 84.
  92. a b c d Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370-1506), s. 21.
  93. a b Adam Zamoyski, Polska. Opowieść o dziejach niezwykłego narodu 966-2008, 2011, s. 57-58, ISBN 978-83-08-04684-5.
  94. Idea Monarchii w Polsce za pierwszych Jagiellonów, [w:] Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 25-28.
  95. a b Idea Monarchii w Polsce za pierwszych Jagiellonów, [w:] Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 24-29.
  96. Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 99-104.
  97. Krzysztof Baczkowki, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 123.
  98. Monarchia w poszukiwaniu nowego status quo. Sytuacja Polityczna w Koronie przed Unią Horodelską 1399-1413, [w:] Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 106-107.
  99. Monarchia w poszukiwaniu nowego status quo. Sytuacja Polityczna w Koronie przed Unią Horodelską 1399-1413, [w:] Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 108-110.
  100. Andrzej Nowak, 1340-1468 Królestwo zwycięskiego orła, s. 382.
  101. Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 111-112, 114.
  102. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 132.
  103. Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 114.
  104. Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 125-127.
  105. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 117.
  106. Andrzej Nowak, 1340-1468 Królestwo zwycięskiego orła.
  107. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 121-122.
  108. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 170.
  109. Krzysztof Goźdź-Roszkowski, Z badań na nietykalnością majątkową polskiej szlachty. Postanowienia przywilejów z lat 1386-1454, s. 24-28.
  110. Andrzej Nowak, 1340-1468 Królestwo zwycięskiego orła, s. 314.
  111. Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie, s. 25-28.
  112. Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 58.
  113. Król i Biskup. Spór o rację stanu Królestwa Polskiego w latach 1424-1426, [w:] Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 172.
  114. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 125.
  115. Norman Davies, Boże Igrzysko, t. I, s. 161.
  116. Król i Biskup. Spór o rację stanu Królestwa Polskiego w latach 1424-1426, [w:] Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 173-176.
  117. a b Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 126.
  118. Król i Biskup. Spór o rację stanu Królestwa Polskiego w latach 1424-1426, [w:] Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 177-179.
  119. Król i Biskup. Spór o rację stanu Królestwa Polskiego w latach 1424-1426, [w:] Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 181-183.
  120. Możnowładztwo polskie wobec króla. Zabiegi i działania polityczne wokół monarchy w XV stuleciu, [w:] Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 44.
  121. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 126-127.
  122. Król i Biskup. Spór o rację stanu Królestwa Polskiego w latach 1424-1426, [w:] Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 185.
  123. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 130-132.
  124. Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 140-142.
  125. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 133.
  126. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 134.
  127. Możnowładztwo polskie wobec króla. Zabiegi i działania polityczne wokół monarchy w XV stuleciu, [w:] Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 43, 46.
  128. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 140-141.
  129. a b Andrzej Nowak, 1340-1468 Królestwo zwycięskiego orła, s. 359.
  130. Możnowładztwo polskie wobec króla, [w:] Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 52.
  131. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 139.
  132. Możnowładztwo polskie wobec króla, [w:] Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 50-51.
  133. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 139.
  134. Sejmy bez króla 1440-1446, [w:] Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 208-209.
  135. Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 54-55.
  136. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 160-163.
  137. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 149-150.
  138. Andrzej Nowak, 1340-1468 Królestwo zwycięskiego orła, s. 366-367.
  139. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 149-151.
  140. Sejmy bez króla 1440-1446, [w:] Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 213-216.
  141. Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 217-220.
  142. Sejmy bez króla 1440-1446, [w:] Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 219-220.
  143. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 170.
  144. Sejmy bez króla 14440-1446, [w:] Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 224.
  145. Sejmy bez króla 14440-1446, [w:] Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 228-229.
  146. a b Sejmy bez króla 14440-1446, [w:] Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 284-285.
  147. Monarchia Konsensusu politycznego – praworządne i samowładne rządy Kazimierza Jagiellończyka, [w:] Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 204-205.
  148. Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 190.
  149. Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, s. 289.
  150. Andrzej Nowak, Królestwo zwycięskiego orła (1340–1468), s. 140–143.
  151. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 22.
  152. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 45.
  153. Antoni Mączak, Historia Europy, s. 195, 204.
  154. Wojciech Fałkowski, Jagiellonowie w Europie Środkowej, s. 2.
  155. Wojciech Fałkowski, Jagiellonowie w Europie Środkowej, s. 9–11.
  156. Historia Europy, Antoni Mączak (red.), s. 203–204.
  157. Andrzej Nowak, Królestwo zwycięskiego orła 1340–1468, s. 362.
  158. Norman Davies, Boże igrzysko, t. I, s. 161–164.
  159. Henryk Wereszycki, Historia Austrii, s. 41–42.
  160. a b Denys Hay, Europa w XIV i XV wieku, s. 209.
  161. Henryk Wereszycki, Historia Austrii, s. 43.
  162. Andrzej Nowak, Królestwo zwycięskiego orła 1340–1468, s. 366.
  163. Andrzej Nowak, Królestwo zwycięskiego orła 1340–1468, s. 368.
  164. Andrzej Nowak, Królestwo zwycięskiego orła 1340–1468, s. 375–376.
  165. Andrzej Nowak, Królestwo zwycięskiego orła 1340–1468, s. 383.
  166. Andrzej Nowak, Królestwo zwycięskiego orła 1340–1468, s. 408.
  167. Denys Hay, Europa w XIV i XV wieku, s. 212.
  168. Wojciech Fałkowski, Jagiellonowie w Europie Środkowej, s. 12–13.
  169. August Sokołowski, Dzieje Polski ilustrowane, t. II, s. 330–331.
  170. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370–1506), s. 230.
  171. August Sokołowski, Dzieje Polski ilustrowane, t. III, s. 15, 25.
  172. Henryk Wereszycki, Historia Austrii, s. 40–41.
  173. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370–1506), s. 227.
  174. August Sokołowski, Dzieje Polski ilustrowane, 1896, s. 282–283.
  175. Henryk Wereszycki, Historia Austrii, Wrocław: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, 1986, s. 43, ISBN 83-04-01680-X.
  176. Denys Hay, Europa w XIV i XV wieku, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2001, s. 212, ISBN 83-06-02852-X.
  177. a b c d Krzysztof Baczkowski, Rady Kallimacha, Kraków: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1989, s. 49, ISBN 83-03-02502-3.
  178. Andrzej Nowak, Trudny Złoty Wiek, s. 32.
  179. August Sokołowski, Dzieje Polski ilustrowane, t. II, s. 284.
  180. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370–1506), s. 220, 228.
  181. a b Jagiellonowie w Europie Środkowej, [w:] Wojciech Fałkowski, Pierwsze stulecie Jagiellonów, Kraków: Avalon, 2017, s. 13–14, ISBN 978-83-7730-271-2.
  182. August Sokołowski, Dzieje Polski ilustrowane, t. II, s. 314.
  183. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370–1506), s. 228.
  184. Andrzej Nowak, Królestwo zwycięskiego orła 1340–1468, s. 430–431.
  185. a b c Historia Europy, Antoni Mączak (red.), Wrocław 1997, s. 205.
  186. August Sokołowski, Dzieje Polski ilustrowane, t. II, s. 320–322.
  187. a b c Krzysztof Baczkowski, Rady Kallimacha, s. 51.
  188. Andrzej Nowak, Królestwo zwycięskiego orła, s. 431.
  189. Denys Hay, Europa w XIV i XV wieku, s. 218–219.
  190. Adam Zamoyski, Polska, s. 77.
  191. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370–1506), s. 231–232.
  192. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370–1506), s. 233–235.
  193. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370–1506), s. 235–236.
  194. Krzysztof Baczkowki, Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370–1506), s. 241.
  195. Wacław Felczak, Historia Węgier, Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1966, s. 97.
  196. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370–1506), s. 242.
  197. Andrzej Nowak, Trudny złoty wiek (1468–1572), s. 29.
  198. August Sokołowski, Dzieje Polski ilustrowane, t. II, s. 329.
  199. a b Andrzej Nowak, Trudny Złoty Wiek 1468–1572, s. 31–32.
  200. August Sokołowski, Dzieje Polski ilustrowane, t. III, s. 11.
  201. Piotr Tafiłowski: Z dziejów kultury węgierskiej w późnym Średniowieczu (pol.). W: Bibliotheca Corviniana [on-line]. umcs.lublin.pl. [dostęp 2020-06-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-01-14)].
  202. Andrzej Nowak, Trudny złoty wiek 1468–1572, s. 32–33.
  203. August Sokołowski, Dzieje Polski ilustrowane, t. III, s. 11.
  204. Krzysztof Baczkowski, Rady Kallimacha, s. 52.
  205. Krzysztof Baczkowski, Rady Kallimacha, s. 52–54.
  206. Andrzej Nowak, Trudny złoty wiek 1468–1572, s. 32–34.
  207. August Sokołowski, Dzieje Polski ilustrowane, t. III, s. 46–47.
  208. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370–1506), s. 234.
  209. August Sokołowski, Dzieje Polski ilustrowane, t. III, s. 27.
  210. Wacław Felczak, Historia Węgier, s. 97.
  211. Andrzej Nowak, Trudny złoty wiek 1468–1572, s. 43.
  212. Andrzej Nowak, Trudny złoty wiek 1468–1572, s. 46–47.
  213. Henryk Wereszycki, Historia Austrii, s. 48–49.
  214. a b August Sokołowski, Dzieje Polski ilustrowane, t. III, s. 46.
  215. Wacław Felczak, Historia Węgier, s. 105.
  216. Andrzej Nowak, Trudny złoty wiek 1468–1572, s. 50–52.
  217. Andrzej Nowak, Trudny złoty wiek 1468–1572, s. 51–52.
  218. August Sokołowski, Dzieje Polski ilustrowane, t. III, s. 48.
  219. Ludwik Bazylow, Śląsk a Czechy w II poł. XV wieku, s. 136.
  220. Andrzej Nowak, Trudny złoty wiek 1468–1572, s. 54.
  221. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej, s. 252.
  222. Wacław Felczak, Historia Węgier, s. 106.
  223. Henryk Wereszycki, Historia Austrii, s. 49.
  224. Andrzej Nowak, Trudny Złoty Wiek 1468–1572, s. 54–55.
  225. Andrzej Nowak, Trudny Złoty Wiek 1468–1572, s. 51.
  226. Andrzej Nowak, Trudny Złoty Wiek 1468–1572, s. 46.
  227. Andrzej Nowak, Trudny złoty wiek (1468–1572), s. 67.
  228. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370–1506), s. 289.
  229. Wacław Felczak, Historia Węgier, s. 107.
  230. Denys Hay, Europa w XIV i XV wieku, s. 220.
  231. Andrzej Nowak, Trudny Złoty Wiek 1468-1572, s. 60.
  232. Denys Hay, Europa w XIV i XV wieku, s. 219–220.
  233. Krzysztof Baczkowski, Rady Kallimacha, s. 64–65.
  234. Andrzej Nowak, Trudny złoty wiek 1468–1572, s. 66.
  235. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370–1506), s. 288.
  236. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370–1506), s. 291.
  237. Krzysztof Baczkowski, Rady Kallimacha, s. 68.
  238. Ludwik Bazylow, Śląsk a Czechy w II poł. XV wieku, s. 137.
  239. Andrzej Nowak, Trudny Złoty Wiek 1468–1572, s. 75–76.
  240. a b Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370–1506), s. 293.
  241. August Sokołowski, Dzieje Polski ilustrowane, t. III, s. 196–197.
  242. Krzysztof Baczkowski, Rady Kallimacha, s. 71.
  243. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370–1506), s. 294.
  244. Andrzej Nowak, Trudny złoty wiek (1468–1572), s. 82.
  245. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370–1506), s. 294, 300.
  246. a b c Wacław Felczak, Historia Węgier, s. 109.
  247. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370–1506), s. 280.
  248. Krzysztof Baczkowski, Rady Kallimacha, s. 74.
  249. Krzysztof Baczkowski, Rady Kallimacha, s. 77.
  250. a b Krzysztof Baczkowski, Rady Kallimacha, s. 78.
  251. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370–1506), s. 302.
  252. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370–1506), s. 300.
  253. Wacław Felczak, Historia Węgier, s. 107–109.
  254. Stanisław Grzybowski, Dzieje Polski i Litwy (1506–1648), s. 9–12.
  255. Jerzy Snopek, Węgry. Zarys dziejów i kultury, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Rytm, 2002, s. 74–75, ISBN 83-88794-89-2.
  256. Historia Europy, Antoni Mączak (red.), s. 222.
  257. Jerzy Snopek, Węgry. Zarys dziejów i kultury, s. 75–76.
  258. Andrzej Nowak, Trudny złoty wiek (1468–1572), s. 156–157.
  259. Andrzej Nowak, Trudny złoty wiek (1468–1572), s. 157–159.
  260. Andrzej Nowak, Trudny złoty wiek (1468–1572).
  261. Andrzej Wyczański, Dogonić Europę, s. 30–31.
  262. a b c d e Historia Europy, Antoni Mączak (red.), s. 206.
  263. Wacław Felczak, Historia Węgier, s. 115.
  264. Andrzej Wyczański, Dogonić Europę, s. 35.
  265. Andrzej Nowak, Królestwo zwycięskiego orła 1340–1468, s. 198.
  266. Andrzej Nowak, Trudny zloty wiek 1468–1572, s. 219–220.
  267. Andrzej Nowak, Trudny złoty wiek (1468–1572), s. 221.
  268. Denys Hay, Europa w XIV i XV wieku, s. 221.
  269. Adam Zamoyski, Polska, s. 55.
  270. Andrzej Nowak, Trudny złoty wiek (1468–1572), s. 278.
  271. Andrzej Nowak, Trudny złoty wiek (1468–1572), s. 360.
  272. Andrzej Nowak, Trudny złoty wiek (1468–1572), s. 362.
  273. Paweł Jasienica, Myśli o dawnej Polsce, 2009, s. 244–246, ISBN 978-83-7648-255-2.
  274. Paweł Jasienica, Ostatnia z rodu, s. 177-178.
  275. Paweł Jasienica, Ostatnia z rodu, s. 210, 223-224.
  276. Paweł Jasienica, Ostatnia z rodu, s. 266-269.
  277. a b c d Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370–1506), s. 183.
  278. Andrzej Nowak, Królestwo zwycięskiego orła 1340–1468, s. 222–223.
  279. Andrzej Nowak, Królestwo zwycięskiego orla 1340–1468, s. 112.
  280. Andrzej Nowak, Królestwo zwycięskiego orła 1340–1468, s. 222.
  281. a b c Stanisław Grzybowski, Dzieje Polski i Litwy (1506–1648), s. 106.
  282. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370–1506), s. 184.
  283. Andrzej Nowak, Królestwo zwycięskiego orła 1340–1468, s. 300.
  284. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej (1370–1506), s. 184–192.
  285. Adam Zamoyski, Polska, s. 72–75.
  286. a b Andrzej Wyczański, Dogonić Europę, Kraków: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1987, s. 37, ISBN 83-03-01824-8.
  287. Stanisław Grzybowski, Dzieje Polski i Litwy (1506–1648), s. 38–39.
  288. August Sokołowski, Dzieje Polski ilustrowane, t. IV, reprint, Poznań: Druck, 2004, s. 85–87, ISBN 83-87172-63-4.
  289. Stanisław Grzybowski, Dzieje Polski i Litwy (1506–1648), s. 106, 108.
  290. Andrzej Wyczański, Dogonić Europę, s. 38–39.
  291. Andrzej Wyczyński, Dogonić Europę, s. 50.
  292. Norman Davies, Boże igrzysko, t. I, s. 289.
  293. August Sokołowski, Dzieje Polski ilustrowane, t. IV, s. 14–16.
  294. Stanisław Grzybowski, Dzieje Polski i Litwy (1506–1648), s. 108.
  295. Stanisław Grzybowski, Dzieje Polski i Litwy (1506–1648), s. 107.
  296. August Sokołowski, Dzieje Polski ilustrowane, s. 87.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]


© Materiał pochodzi z Wikipedia i jest na licencji GFDL

Losowe treści:

Wydarzenia

W Moskwie odsłonięto pierwszy w Rosji pomnik Jana Pawła II. Ma ponad 1,8 m wysokości i waży dwie tony.

Rocznice

1871 – zmarł Charles Babbage, angielski, matematyk i mechanik, twórca maszyny analitycznej

1976 – premiera filmu Brunet wieczorową porą

Muzyka

21 listopada ukaże się nowy singiel wokalistki zatytułowany "Marry The Night". Artystka zaprezentowała właśnie okładkę nowego singla. Na singlu usłyszymy także prawdopodobnie kilka remiksów. Jak zdradziła piosenkarka, "Marry The Night" opowiada o jej miłości do swojego rodzinnego miasta.

Sport

Adam Małysz zabierze do Maroka swoją żonę i córkę, które wystartują w rajdzie RMF Morocco Challenge - ta mocno zaskakująca wiadomość wywołała spore poruszenie w polskich mediach.