Język gyyz

Język gyyz (także: geez, ge'ez) – język z grupy etiopskich (etiosemickich), używany w królestwie Aksum w mowie i piśmie od IV wieku. Między XI a XIX wiekiem był to język literacki, obecnie jest jedynie językiem liturgicznym Ortodoksyjnego Kościoła Etiopskiego.

Tradycja etiopska wskazuje na jego pochodzenie od przybyłego z terenów królestwa Saby, posiadającego hegemonię w królestwie Aksum ludu Agazjan.

Ze współcześnie używanych języków, największe podobieństwo do gyyz wykazuje język tigrinia, używany na terenach z grubsza pokrywających się z obszarem dawnego królestwa Aksum.

Wyróżnia się trzy okresy rozwoju języka gyyz w literaturze:

  • język inskrypcji aksumskich (do ok. IV w. n.e.)
  • język przekładów z greki (w tym Biblii) sprzed roku 1000
  • język z okresu po roku 1000 – głównie w kronikach cesarskich

Pismo[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: pismo etiopskie.

Fonetyka[edytuj | edytuj kod]

Spółgłoski[edytuj | edytuj kod]

Spółgłoski
wargowe zębowe boczne twardo-
podniebienne
miękko-
podniebienne
labio-
welarne
języczkowe gardłowe krtaniowe
zwarte bezdźwięczne p t k ʾ [ʔ]
dźwięczne b d g [ɡ] [ɡʷ]
emfatyczne [] [] q [q, ] qʷ [qʷ, kʷʼ]
szczelinowe bezdźwięczne f s ś [ɬ] ḫʷ [χʷ] [χ] [ħ] h
dźwięczne z ʿ [ʕ]
emfatyczne [ʦʼ] [ɬʼ]
nosowe m n
półotwarte i płynne w l y [j]
drżące r

System spółgłoskowy gyyzu, podobnie jak innych języków etiopskich, wyróżnia się na tle języków semickich rozwojem spółgłosek labiowelarnych i glottalizowanych (emfatycznych). Charakterystyczny jest również brak [ġ] i [š].

Samogłoski[edytuj | edytuj kod]

Występuje 7 fonemów samogłoskowych: /a/, /u/, /i/, /ā/, /e/, /ə/, /o/. Nie ma dyftongów. Różnica między /a/ i /ā/ jest iloczasowa.

Akcent[edytuj | edytuj kod]

Rekonstrukcje systemu akcentowego gyyz są jedynie teoretyczne. Przyjmuje się, że czasowniki akcentowane były na przedostatniej, zaś rzeczowniki na ostatniej sylabie.

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Rzeczowniki[edytuj | edytuj kod]

Większość rzeczowników tworzona jest od trójspółgłoskowego rdzenia przez zastosowanie określonego wzorca samogłoskowego i ewentualnie dołączenie afiksu. Np. wzorzec -a-ā-i służy do tworzenia nazw wykonawców czynności: nagādi „pielgrzym”, sakāri „pijak”.

Występują dwie liczby – pojedyncza i mnoga. Liczba mnoga jest tworzona przez sufiks (np. kāhən „kapłan” > kāhənāt „kapłani”) lub zmianę wokalizacji rdzenia (tzw. liczba mnoga łamana, łac. pluralis fractus np. dəngəl „dziewica” > danāgəl „dziewice”).

Istnieją dwa przypadki określane jako mianownik i biernik. Biernik tworzy się przez dodanie do mianownika końcówki -a.

Nie ma w gyyz kategorii określoności/nieokreśloności ani jej wykładników takich jak np. arabska nunacja.

Fragment Księgi Rodzaju w języku gyyz

Czasowniki[edytuj | edytuj kod]

Czasowniki gyyz odmieniają się przez liczby i osoby w trzech koniugacjach: dwóch prefiksalnych i jednej sufiksalnej np. nagarku „powiedziałem”, 'anaggər „będę mówił”, 'angər „obym mówił”.

Nie ma w gyyz czasów w indoeuropejskim rozumieniu. Czasowniki wyrażają raczej aspekt dokonany bądź niedokonany czy też jednoczesność lub wielokrotność czynności, a nie umiejscowienie na osi czasu.

Podobnie jak w innych językach semickich czasowniki można modyfikować przez dodanie prefiksu np. od gabra „czynić” mamy: tagabra „być uczynionym”, agbara „kazać zrobić”, astagabra „przykładać się do zrobienia”.

Składnia[edytuj | edytuj kod]

Zdania z orzeczeniem imiennym tworzone są przy użyciu kopuły wə'ətu o znaczeniu „on, ten”. Zdania proste z orzeczeniem czasownikowym mają szyk VSO.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Witold K. Brzuski. Gramatyka języka gyyz (etiopskiego klasycznego). Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego: Warszawa 1972.
  • В. П. Старинин. Эфиопский язык. Изд. „Наука”: Москва 1967.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]


© Materiał pochodzi z Wikipedia i jest na licencji GFDL

Losowe treści:

Wydarzenia

W Moskwie odsłonięto pierwszy w Rosji pomnik Jana Pawła II. Ma ponad 1,8 m wysokości i waży dwie tony.

Rocznice

1871 – zmarł Charles Babbage, angielski, matematyk i mechanik, twórca maszyny analitycznej

1976 – premiera filmu Brunet wieczorową porą

Muzyka

21 listopada ukaże się nowy singiel wokalistki zatytułowany "Marry The Night". Artystka zaprezentowała właśnie okładkę nowego singla. Na singlu usłyszymy także prawdopodobnie kilka remiksów. Jak zdradziła piosenkarka, "Marry The Night" opowiada o jej miłości do swojego rodzinnego miasta.

Sport

Adam Małysz zabierze do Maroka swoją żonę i córkę, które wystartują w rajdzie RMF Morocco Challenge - ta mocno zaskakująca wiadomość wywołała spore poruszenie w polskich mediach.