Język gruziński

ქართული ენა
Obszar Gruzja, Iran, Azerbejdżan, Turcja, Rosja i inne kraje
Liczba mówiących 7,5 miliona
Pismo/alfabet Pisma gruzińskie
Klasyfikacja genetyczna
Status oficjalny
język urzędowy Gruzja
Ethnologue 1 narodowy
Kody języka
ISO 639-1 ka
ISO 639-2 geo/kat
Kod ISO 639-3 kat
IETF ka
Glottolog nucl1302
Ethnologue kat
GOST 7.75–97 гру 158
WALS geo
SIL GEO
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Wikipedia w języku gruzińskim
Słownik języka gruzińskiego
w Wikisłowniku
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Język gruziński (gruz. ქართული ენა, kartuli ena) – język kartwelski, używany przez ok. 4,2 mln osób głównie w Gruzji, gdzie jest językiem urzędowym, oraz przez dalsze 2,5 mln w Turcji, Rosji, USA i Europie, jak też przez niewielkie grupy w Iranie (tj. Gruzini ferejdańscy) i Azerbejdżanie (Ingilojcy). Jest też używany jako język literacki przez zamieszkujące Gruzję niewielkie wspólnoty etniczne, nieposiadające piśmiennictwa we własnych językach: przez Swanów, Megrelów i Lazów.

Klasyfikacja, historia i rozwój piśmiennictwa[edytuj | edytuj kod]

Język gruziński, wraz z językami swańskim, megrelskim oraz lazyjskim, tworzy południowokaukaską (zwaną też kartwelską) rodzinę językową, niegdyś błędnie łączoną z innymi rodzinami Kaukazu, stanowiąc najpowszechniej używany jej język.

Język gruziński zapisywany jest alfabetem gruzińskim, który pochodzi najprawdopodobniej od spółgłoskowego pisma syryjskiego. Gruziński ma bardzo długą tradycję piśmienniczą, sięgającą przynajmniej V w. Wśród gruzińskich badaczy panuje powszechne przekonanie, że pierwszy alfabet języka gruzińskiego powstał najpóźniej na przełomie IV i III w. p.n.e., za czasów króla Parnawaza I. Najstarszym zachowanym zabytkiem literatury jest powstały w V w. żywot św. Szuszanik, którego autorem jest Jakub Curtaweli, a uważanym za najważniejsze dzieło literatury gruzińskiej jest XII-wieczny epos Rycerz w tygrysiej skórze autorstwa Szoty Rustawelego. Język gruziński posiada też bardzo bogatą literaturę sakralną, której autorami nierzadko bywali gruzińscy władcy np.: Dawid IV Budowniczy.

W dziejach języka wyróżnia się dwa główne okresy: starogruziński V w.-XI w. oraz nowogruziński - od XII w.

Język gruziński zawiera również liczne zapożyczenia z licznych języków, z którymi miał kontakt na przestrzeni dziejów. Te obejmują m.in. język arabski, perski, turecki, grecki, łacinę, rosyjski czy wreszcie język angielski. Istnieją też pożyczki z innych języków Kaukazu, jak np.: z ormiańskiego kalaki „miasto”, osetyjskiego ludi „piwo”.

Do najwybitniejszych badaczy języka gruzińskiego zalicza się: Tamaza Gamkrelidzego, Arnolda Czikobawę oraz Georges'a Dumézila.

Dialektologia[edytuj | edytuj kod]

Język gruziński jest silnie zróżnicowany pod względem dialektalnym. Istnieje 18 dialektów terytorialnych, podzielonych według wspólnych podobieństw na dwa główne zespoły – wschodni i zachodni, które pomimo dużych różnic są wzajemnie zrozumiałe. Językoznawcy gruzińscy wliczają do nich pozostałe etnolekty kartwelskie, w tym m.in. język swański, choć klasyfikacja ta uchodzi za umotywowaną bardziej politycznie niż lingwistycznie. Cechami charakterystycznymi dla dialektów regionalnych są m.in. występowanie y- i u- przed niektórymi samogłoskami (odpowiednik labializacji), obecność długich i krótkich samogłosek, używanie starogruzińskiego zrostku liczby mnogiej z -n-, zamiast współczesnego z -eb-, odmienne formy czasownikowe oraz odrębności leksykalne. Dialekty gruzińskie dzieli się na:

  • północno-wschodnie - chewsurecki, pszawecki, tuszecki, chewski, mtiulecki
  • wschodnie - kachetyjski, ingilojski, ferejdański, tianecki
  • środkowe - kartlijski, dżawachecki, meschecki
  • południowo-zachodnie - guryjski, adżarski, imerchewiański
  • północno-zachodnie - imerecki, leczchumski, raczyjski

Do dialektów bywa zaliczany język judeo-gruziński, będący formą gruzińskiego z silnym wpływem słownictwa hebrajskiego.

Współczesny dialekt literacki ukształtował się w XIX-XX w. na podłożu narzeczy kartlijskiego i kachetyjskiego.

Charakterystyka gramatyczna[edytuj | edytuj kod]

Język gruziński jest językiem aglutynacyjnym, o bogatej fonetyce. Występują tu często zbitki spółgłoskowe (np. mcvrtneli- trener). Posiada 28 spółgłosek z charakterystycznymi trójkami głosek dźwięcznych, bezdźwięcznych przydechowych i bezdźwięcznych wydechowych. Samogłosek ma tylko 5. Posiada siedem przypadków: mianownik, ergatyw, adwerbial (essivus), celownik, dopełniacz, narzędnik, oraz wołacz. Przymiotniki mają identyczną formę jak rzeczowniki. Przysłówki tworzy się, dodając do przymiotnika lub rzeczownika końcówkę adwerbialu. Zaimek I os. Sg me może wskazywać na pewne pokrewieństwo z językami indoeuropejskimi. Choć posiada ergatyw, w czasie teraźniejszym jest nominatywny. W odmianie czasowników używa tzw. screeve'u. Koniugacja czasowników jest bardzo złożona, z podziałem czasowników na statyczne i dynamiczne, przechodnie i nieprzechodnie, jedno- i wieloosobowe i in.

Rzeczownik[edytuj | edytuj kod]

Język gruziński ma względnie prostą deklinację i nie rozróżnia rodzajów gramatycznych. Rzeczowniki, których rdzeń kończy się spółgłoską, mają w mianowniku końcówkę -ი (-i). U rzeczowników kończące się w mianowniku na inne samogłoski jest ona częścią rdzenia.

Przypadki[edytuj | edytuj kod]

Język gruziński wykorzystuje siedem przypadków:

სახელობითი (sakhelobiti) mianownik

Jest to słownikowa forma rzeczownika. W zależności od formy czasownika może oznaczać podmiot bądź dopełnienie bliższe zdania.

მოთხრობითი (motkhrobiti) ergatyw/narratyw

Oznacza podmiot zdania dla niektórych form czasownika.

მიცემითი (micebiti) celownik

Oznacza dopełnienie dalsze. W zależności od formy czasownika, także podmiot lub dopełnienie bliższe.

ნათესაობითი (natesaobiti) dopełniacz

Oznacza własność, przynależność. Jego rola jest bardzo zbliżona do roli dopełniacza w języku polskim.

მოქმედებითი (mokmedebiti) - narzędnik

Podobnie jak w języku polskim określa narzędzie, środek służący osiągnięciu czegoś. Na przykład კოვზით ვჭამ (k'ovzit vch'am) „jem łyżką”. Wyraża także obecność dodatku lub składnika. Np. ჩაი შაქრით (ch'ai shakrit) „herbata z cukrem”.

ვითარებითი (witarebiti) adwerbial, essivus

Tworzy przysłówki z przymiotników. Np. წყნარად (cqnarad) „szybko” od წყნარი (cqnari) „szybki”. W przypadku rzeczowników odpowiada formom z przyimkiem „jako” w języku polskim lub jednej z form narzędnika w języku rosyjskim. Np. ვმუშაობ პროგრამისტად (wmuszaob programistad) „pracuję jako programista” (por. работаю программистом)

წოდებითი (c'odebiti) wołacz

Funkcja podobna do wołacza w języku polskim. Używany rzadko, często w kontekście religijnym lub poetyckim[1].

Wzór odmiany rzeczowników kończących się na spółgłoskę
  spółgłoskowe przykład: k'ac- ("człowiek")
Mianownik -i k'ac-i
Narratyw -ma k'ac-ma
Celownik -s k'ac-s
Dopełniacz -is k'ac-is
Narzędnik -it k'ac-it
Adverbial -ad k'ac-ad
Wołacz -o k'ac-o!
Wzór odmiany rzeczowników kończących się na samogłoskę

Wśród tych rzeczowników trzeba wyróżnić dwa typy:
typ I - zmieniający swoją samogłoskę tematyczną (gł. rzeczowniki kończące się na -e lub -a) oraz
typ II - niezmieniający owej samogłoski, do którego należą rzeczowniki kończące się na -o, -u, -i oraz niektóre na -a lub -e.

samogłoskowe (I) przykład: mama- ("ojciec") samogłoskowe (II) przykład: Sakartvelo- ("Gruzja")
Mianownik -Ø mama -Ø Sakartwelo
Narratyw -m mama-m -m Sakartwelo-m
Celownik -s mama-s -s Sakartwelo-s
Dopełniacz -is * mam-is -s Sakartwelo-s
Narzędnik -it * mam-it -ti Sakartwelo-ti
Adwerbial -d mama-d -d Sakartwelo-d
Wołacz -Ø mama! -Ø Sakartwelo!
Porównanie nowej i starej deklinacji w liczbie mnogiej

Mimo że we współczesnym gruzińskim do tworzenia form liczby mnogiej używa się jedynie -eb-, można jednak spotkać – np. w poezji lub niektórych dialektach – deklinację starego typu, stosującą wrostek -n-.

  deklinacja współczesna deklinacja archaiczna
Mianownik k'ac-eb-i k'ac-n-i
Narratyw k'ac-eb-ma k'ac-ta
Celownik k'ac-eb-s k'ac-ta
Dopełniacz k'ac-eb-is k'ac-ta
Narzędnik k'ac-eb-it k'ac-ta
Adverbial k'ac-eb-ad k'ac-ta
Wołacz k'ac-eb-o! k'ac-n-o!

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Dodona Kiziria: Beginner's Georgian

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • B. T. Rudenko, Грамматика грузинского языка, Москва 1940
  • K. Tschenkeli, Einfuehrung in die georgische Sprache, Zürich 1958
  • H. I. Aronson, Georgian: a Reading Grammar, Bloomington 1990
  • A. C. Harris, Georgian Syntax: A Study in Relational Grammar, Cambridge 1981

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]


© Materiał pochodzi z Wikipedia i jest na licencji GFDL

Losowe treści:

Wydarzenia

W Moskwie odsłonięto pierwszy w Rosji pomnik Jana Pawła II. Ma ponad 1,8 m wysokości i waży dwie tony.

Rocznice

1871 – zmarł Charles Babbage, angielski, matematyk i mechanik, twórca maszyny analitycznej

1976 – premiera filmu Brunet wieczorową porą

Muzyka

21 listopada ukaże się nowy singiel wokalistki zatytułowany "Marry The Night". Artystka zaprezentowała właśnie okładkę nowego singla. Na singlu usłyszymy także prawdopodobnie kilka remiksów. Jak zdradziła piosenkarka, "Marry The Night" opowiada o jej miłości do swojego rodzinnego miasta.

Sport

Adam Małysz zabierze do Maroka swoją żonę i córkę, które wystartują w rajdzie RMF Morocco Challenge - ta mocno zaskakująca wiadomość wywołała spore poruszenie w polskich mediach.