Józef Szymanowski (poeta)

Józef Szymanowski
ilustracja
Imię i nazwisko Józef Maciej Ignacy Szymanowski
Data i miejsce urodzenia 19 lutego 1748
Kaski
Data i miejsce śmierci 15 lutego 1801
Warszawa
Narodowość polska
Dziedzina sztuki literatura
Epoka klasycyzm
Józef Szymanowski
Józef Maciej Ignacy Szymanowski
Herb
Ślepowron
Rodzina Szymanowscy
Ojciec Maciej Szymanowski
Matka Anna z Łuszczewskich

Józef Maciej Ignacy Szymanowski[1] herbu Ślepowron albo Jezierza[2][3], krypt.: J. S., (ur. 19 lutego 1748 w Kaskach, województwo rawskie, zm. 15 lutego 1801 w Warszawie) – poeta i krytyk literacki polskiego oświecenia, tłumacz, prawnik, szambelan Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1773 roku[4], poseł na sejm roku 1778.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Syn starosty wyszogrodzkiego (później kasztelana rawskiego) Macieja Szymanowskiego, i Anny z Łuszczewskich. Kształcił się w pijarskim Collegium Nobilium w Warszawie. Po jego ukończeniu dość regularnie przebywał na dworze Czartoryskich (początkowo u Augusta Aleksandra Czartoryskiego). Jego mecenasem i przyjacielem był Adam Kazimierz Czartoryski. Uczęszczał na obiady czwartkowe i uczestniczył w zebraniach literackich w Pałacu Błękitnym. Odwiedzał Czartoryskich także w Puławach. Na przestrzeni 6 lat (1768-1774) odbył, w towarzystwie A. K. Czartoryskiego, kilka podróży zagranicznych, odwiedzając m.in.: Rosję, Niemcy, Francję i Anglię. W 1773 roku został szambelanem królewskim, a w 1778 posłem na sejm. W latach 1781–1784, jako komisarz ze stanu rycerskiego, należał do Komisji Skarbowej i Emfiteutycznej Koronnej. Szef Wydziału Sprawiedliwości Rady Najwyższej Narodowej w insurekcji kościuszkowskiej w 1794. Członek (od listopada 1800) Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Autor Listów o guście, najobszerniejszego polskiego programu poezji rokokowej. Był także autorem kilkudziesięciu wierszy, głównie niepublikowanych i krążących w rękopisach oraz 2 przekładów (z Monteskiusza i Voltaire’a). Według niepotwierdzonej informacji pochodzącej od Dmochowskiego miał również napisać 2 pieśni nieukończonego poematu sentymentalnego[5]. Od roku 1770 ogłaszał swe wiersze w „Zabawach Przyjemnych i Pożytecznych” (ostatnie ogł. w roku 1776). W latach 1771-1772 należał do wybranego spośród uczestników obiadów czwartkowych „towarzystwa przyjaciół kilku” wydających Historię polityczną państw starożytnych (obok m.in.: A. Naruszewicza, W. Piwnickiego, W. Skrzetuskiego, M. Stadnickiego i K. Wyrwicza).

Ważniejsze utwory i dzieła[edytuj | edytuj kod]

  1. Wiersze różne, wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 1-3; pierwodruk wierszy: Ismena i Koryl. Pasterka (na wzór p. Fontenelle), Sielanka, Kaimek, „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne” 1770 t. 1, cz. 2 i wyd. następne; 1775 t. 11, cz. 2; 1776 t. 14, cz. 2; kilka piosenek włączył F. D. Kniaźnin do swej sielanki scenicznej Troiste wesele, powst. w latach 1783-1785, wyd. w: Poezje t. 3, Warszawa 1788; kilka utworów przedr. w antologiach: Piosnki i arie z różnych operów i komedii, Warszawa 1799; W. Borowy: Od Kochanowskiego do Staffa, Lwów 1930, wyd. 3 Warszawa 1958; J. Kott: Poezja polskiego Oświecenia, Warszawa 1954, wyd. 2 Warszawa 1956; zbiór publikowanych wierszy Szymanowskiego poszerzony o 2 utwory niewydane drukiem, zachowano w bezimiennym rękopisie Lw. Państw. Nauk. Biblioteki (Zbiory Baworowskich, sygn. 435/I), pt. Pieśni i wiersze różne
  2. O zwierzchności krajowej w Atenach w zbiorze: Historia polityczna państw starożytnych od pewnego towarzystwa napisana t. 1, Warszawa 1771-1772, s. 316-380, (rozprawa podpisana krypt.: J. S.)
  3. Listy o guście, czyli o smaku (dwa) w: Listy krytyczne (dodatek do) A. K. Czartoryski: Kawa. Komedia w 1 akcie, Warszawa 1779; przedr.: zobacz Wydania zbiorowe poz. 1-2; I. Szydłowski w: Przykłady stylu polskiego t. 1, Wilno 1827; Wydania zbiorowe poz. 3, Z. Florczak, L. Pszczołowka w: Ludzie Oświecenia o języku i stylu t. 1, Warszawa 1958
  4. Myśli o podziale księgi II-ej, czytane na sesji czwartej (deputacji do ułożenia kodeksu praw cywilnych i kryminalnych) w dniu 12 października 1791, z odpisów Biblioteki PAN Kraków, sygn. 180, k. 4-8; 185, k. 4-7; ogł. S. Borowski: Kodeks Stanisława Augusta. Zbiór dokumentów, Warszawa 1938, s. 185-188
  5. Uwagi do projektu trybunałów w trzech prowincjach, czytane na sesji czternastej (deputacji do ułożenia kodeksu praw cywilnych i kryminalnych) dnia 3 stycznia 1792, z autografu Ossolieum, sygn. 1779/III, s. 193-195, ogł. S. Borowski: Kodeks Stanisława Augusta. Zbiór dokumentów, Warszawa 1938, s. 295-296
  6. Myśli do prospektu prawa kryminalnego odczytane na sesji dwudziestej piątej dnia 14 marca 1792, z odpisu Ossolineum, sygn. 1779/III, s. 101-114, ogł.: W. Ostrożyński, „Rozprawy i Sprawozdania AU Wydział Historyczno-Filozoficzny” t. 25 (1891), s. 170-181; S. Borowski: Kodeks Stanisława Augusta. Zbiór dokumentów, Warszawa 1938, s. 189-198; autograf w Bibliotece Czartoryskich , sygn. 1181, s. 81-90; odpis w Bibliotece PAN Kraków, sygn. 185, k. 94-103; (prospekt pisany pod wpływem: G. Filangieriego i C. Beccarii)
  7. Myśli do prospektu procesu kryminalnego (cz. 2, poz. 6), wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 1 (pt. O procesie kryminalnym); wyd. następne (z odpisu Ossolineum, sygn. 1779/III, s. 117-124) ogł.: W. Ostrożyński jak wyżej s. 206-213; S. Borowski jak wyżej poz. 4, s. 204-211; autograf: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 1181, s. 91-96
  8. Wyprawa na wojaż. Dzieło pogrobowe, Warszawa 1801[6], wyd. następne: zobacz Wydania zbiorowe poz. 1, 3 (prozą).

Utwory podpisane jego nazwiskiem zachowano także m.in. w rękopisach: Biblioteka PAN Kraków, sygn. 615, 2059, 2162, 2202; Ossolineum (Zbiory Pawlikowskich, sygn. 257).

Przekłady[edytuj | edytuj kod]

  1. J.B. de La Curne (de Ste Palaye): Pamiętniki o dawnym rycerstwie zważanym jako ustanowienie polityczne i żołnierskie. Po francusku przez... napisane, a teraz na polski wyłożone język, Warszawa 1772; także pt.: Wiadomości historyczne o dawnym rycerstwie..., Warszawa 1772, (tłumacz niepodpisany, inform. T. Czacki)
  2. Voltaire: Zadyg albo przeznaczenie. Historia wschodnia z francuskiego na polski wyłożona język roku 1773, (Królewiec) 1773; wyd. następne: zobacz Wydania zbiorowe poz. 1, 3; wyd. (o tekście przekładu nieznacznie zmienionym) pt. Historia wschodnia o Zadigu, Grodno 1776; Wrocław 1786; Wrocław 1790; Warszawa 1811; wszystkie wyd. z XVIII w. nie ujawniają nazwiska tłumacza; pod wyd. z roku 1811 figuruje natomiast nazwisko T. K. Węgierskiego(!); wyd. 1 Estreicher (XXXIII, 1939, 311) pomyłkowo datował na rok 1775
  3. Ch. Montesquieu: Świątynia Wenery w Knidos, Warszawa 1778 (2 wyd. tytułowe), wyd. następne: zobacz Wydania zbiorowe poz. 1; Warszawa 1805; Parma 1807 (wyd. luksusowe ogł. staraniem J.F. Tarnowskiego); zobacz Wydania zbiorowe poz. 2-3; fragm. pieśni 1 przedr. I. Krasicki w: O rymotwórstwie i rymotwórcach, „Co tydzień” 1798-1799 i wyd. następne; przekł. wierszem (według przeróbki wierszem Ch. P. Colardeau?); z przedmową: Tłumacz do czytelnika.

Wydania zbiorowe[edytuj | edytuj kod]

  1. Wierszem i prozą pisma różne, Warszawa 1803, wyd. w: Pisma rozmaite współczesnych wierszem i prozą t. 1[7], edycja T. Mostowskiego, Warszawa 1803 „Wybór Pisarzów Polskich”; zawartość: S. K. Potocki: Opis życia i prac uczonych J. Szymanowskiego; Przekłady poz. 2-3; Ważniejsze utwory i dzieła poz. 1, 3, 7-8
  2. Poezje..., Wilno 1822; zawartość: S. K. Potocki: Opis życia i prac uczonych J. Szymanowskiego; Przekłady poz. 3; Ważniejsze utwory i dzieła poz. 1, 3
  3. Pisma..., wyd. nowe J. N. Bobrowicza, Lipsk 1836 „Biblioteka Kieszonkowa Klasyków Polskich” nr 26; zawartość: (K. Tańska-Hoffmanowa): Wiadomość o życiu J. Szymanowskiego; Przekłady poz. 2-3; Ważniejsze utwory i dzieła poz. 1, 3, 8.

Listy[edytuj | edytuj kod]

  1. Do Stanisława Augusta w zbiorze z lat 1774-1792, rękopis: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 736
  2. Do I. Czartoryskiej z lat 1786-1801, rękopis: Biblioteka Czartoryskich, sygn. III 1961
  3. Fragm. listów z lat 1792-1801 przytacza K. Tańska-Hoffmanowa, „Rozrywki dla Dzieci” t. 5 (1826), nr 25; także wyd. 2 – 1828 r.
  4. Do T. Kościuszki z 1 września 1794, rękopis: Biblioteka Narodowa (BOZ, sygn. 2036, t. 4).
  5. Do Starościny Wyszogrodzkiej, Anieli ze Świdzińskich Szymanowskiej, wdowie po starszym bracie Józefa, Michale[8]

Ponadto listy Szymanowskiego zachowano w prywatnym zbiorze rodziny w Warszawie.

Wybrane opracowania nt. twórczości Szymanowskiego[edytuj | edytuj kod]

  1. J.B. Dubois: (rec. Świątyni Wenery), „Journal Littéraire de Varsovie” marzec 1778
  2. A. K. Czartoryski: (dedykacja do J. Szymanowskiego w) Kawa, Warszawa 1779; przedr. w: Komedie, (Warszawa) 1955 „Teatr Polskiego Oświecenia”
  3. Akty powstania Kościuszki t. 1-3, wyd. Sz. Askenazy, W. Dzwonkowski, E. Kipa, R. Morcinek, Kraków 1918 – Wrocław 1955
  4. „Gazeta Wolna Warszawska” 1794 nr 11-12, 14, 29-30 (dod.), 37, 46, 49 (o działalności Szymanowskiego w czasie insurekcji kościuszkowskiej)
  5. „Gazeta Warszawska” 1800 nr 59 (dodatek; o obecności Szymanowskiego na popisie uczniów pijarskich)
  6. T. Czacki: O litewskich i polskich prawach t. 2, Warszawa 1801, s. 244
  7. F. K. Dmochowski: J. Szymanowski, „Nowy Pamiętnik Warszawski” t. 1 (1810); przedr. w: Pisma rozmaite t. 2, Warszawa 1826 (pt. Wiadomość o życiu i pismach J. Szymanowskiego)
  8. (nekrolog), „Gazeta Warszawska” 1801 nr 14 (dodatek)
  9. S. K. Potocki: Pochwała J. Szymanowskiego. Dnia 9 maja 1801, „Nowy Pamiętnik Warszawski” t. 2 (1801)
  10. A. K. Czartoryski: Myśli o pismach polskich z uwagami nad sposobem pisania w rozmaitych materiach, Wilno 1801 (1810); wyd. następne Kraków 1860 „Biblioteka Polska” nr 10-11.


Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Baza Polskiego Towarzystwa Genealogicznego. [dostęp 2015-04-05].
  2. Kordel i Kaliszewski 2014 ↓, s. 70.
  3. Profil Józefa Szymanowskiego na stronie Wielkiej genealogii Marka Minakowskiego. [dostęp 2015-04-15].
  4. AGAD, Metryka Koronna, Księgi Sigillat, 32, k. 240.
  5. Mieczysław Klimowicz: Oświecenie. Warszawa: Wydaw. Naukowe PWN, 2002, s. 316–317. ISBN 83-01-13845-9.
  6. Józef Szymanowski, Wyprawa na woiaż : dzieło pogrobowe Jozefa Szymanowskiego, polona.pl [dostęp 2018-04-09].
  7. Józef Szymanowski, Pisma rozmaite współczesnych wierszem i prozą. T. 1, Józefa Szymanowskiego wierszem i prozą pisma różne, polona.pl [dostęp 2018-04-09].
  8. „Jozef Szymanowski + Listy Do Starościny Wyszogrodzkiej” Op. z wstępem i komentarzem Franciszka Korwin-Szymanowskiego, Warszawa 1973 PIW

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Mieczysław Klimowicz: Oświecenie. Warszawa: Wydaw. Naukowe PWN, 2002. ISBN 83-01-13845-9.
  • T. 6, cz. 1: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1970, s. 278-281.
  • Elżbieta Aleksandrowska, Szymanowski Józef, w: Dawni pisarze polscy od początków piśmiennictwa do Młodej Polski. Przewodnik biograficzny i bibliograficzny, tom IV: S–T (koordynacja całości Roman Loth), Warszawa 2003, s. 203–204
  • Jacek Kordel, Wojciech Kaliszewski: Szymanowski Józef Fidelis Maciej Ansgary Ignacy h. Jezierza. W: Polski Słownik Biograficzny. T. 50. Warszawa – Kraków: Instytut Historii PAN, 2014, s. 70–74. ISBN 978-83-63352-36-3.

© Materiał pochodzi z Wikipedia i jest na licencji GFDL

Losowe treści:

Wydarzenia

W Moskwie odsłonięto pierwszy w Rosji pomnik Jana Pawła II. Ma ponad 1,8 m wysokości i waży dwie tony.

Rocznice

1871 – zmarł Charles Babbage, angielski, matematyk i mechanik, twórca maszyny analitycznej

1976 – premiera filmu Brunet wieczorową porą

Muzyka

21 listopada ukaże się nowy singiel wokalistki zatytułowany "Marry The Night". Artystka zaprezentowała właśnie okładkę nowego singla. Na singlu usłyszymy także prawdopodobnie kilka remiksów. Jak zdradziła piosenkarka, "Marry The Night" opowiada o jej miłości do swojego rodzinnego miasta.

Sport

Adam Małysz zabierze do Maroka swoją żonę i córkę, które wystartują w rajdzie RMF Morocco Challenge - ta mocno zaskakująca wiadomość wywołała spore poruszenie w polskich mediach.