Greta Garbo

Greta Garbo
Ilustracja
Greta Garbo (1930)
Imię i nazwisko Greta Lovisa Gustafsson
Data i miejsce urodzenia 18 września 1905
Sztokholm
Data i miejsce śmierci 15 kwietnia 1990
Nowy Jork
Zawód aktorka
Lata aktywności 1920–1941
Odznaczenia
Kawaler 1. klasy Orderu Gwiazdy Polarnej (Szwecja)
Strona internetowa

Greta Garbo (wym. [ˈgritə ˈgɑrboʊ], właśc. Greta Lovisa Gustafsson; ur. 18 września 1905 w Sztokholmie, zm. 15 kwietnia 1990 w Nowym Jorku) – szwedzko-amerykańska aktorka filmowa i teatralna, uznawana za jedną z największych i najwybitniejszych gwiazd filmowych w historii kinematografii oraz jedną z legend i ikon okresu „Złotej Ery Hollywood”. Symbol seksu lat 20. i 30. XX wieku. W 1951 przyjęła obywatelstwo amerykańskie. W 1999 American Film Institute umieścił jej nazwisko na 5. miejscu w rankingu „największych aktorek wszech czasów” (The 50 Greatest American Screen Legends)[a][1].

Na dużym ekranie debiutowała, występując w szwedzkich produkcjach En lyckoriddare (1921) i Kärlekens ögon (1922). Karierę rozpoczęła od udziału w melodramacie Gdy zmysły grają (1924), dzięki któremu zyskała status wschodzącej gwiazdy. Jej kreacja zwróciła uwagę Louisa B. Mayera, szefa wytwórni Metro-Goldwyn-Mayer, który rok później sprowadził aktorkę do Hollywood. Zadebiutowała w niemym dramacie Słowik hiszpański (1926). Jej trzeci film – melodramat Symfonia zmysłów (1926) – uczynił z niej międzynarodową gwiazdę. Na przełomie lat 20. i 30. XX wieku była jedną z najbardziej dochodowych aktorek wytwórni MGM. Pierwszym filmem dźwiękowym Garbo był dramat Anna Christie (1930). W tym samym roku wystąpiła w Romansie. Zdobywszy szerszy rozgłos i status międzynarodowej gwiazdy, aktorka coraz aktywniej selekcjonowała wybór ról filmowych. Udział w takich produkcjach jak Mata Hari (1931) i Ludzie w hotelu (1932), pozwolił na ugruntowanie jej pozycji. Po występie w komedii romantycznej Dwulicowa kobieta (1941) zakończyła karierę w przemyśle filmowym. W przekroju całej swojej kariery Garbo trzykrotnie nominowana była do nagrody Akademii Filmowej w kategorii dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej. W 1955 została uhonorowana Oscarem za całokształt twórczości.

Garbo wystąpiła w 29 filmach fabularnych, spośród których do najważniejszych tytułów w jej dorobku zaliczane są: Gdy zmysły grają (1924), Słowik hiszpański (1926), Kusicielka (1926), Symfonia zmysłów (1926), Anna Christie (1930), Mata Hari (1931), Ludzie w hotelu (1932), Królowa Krystyna (1933), Dama kameliowa (1936) i Ninoczka (1939).

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość i rodzina[edytuj | edytuj kod]

Rzeźba przedstawiająca podobiznę aktorki na ścianie budynku, który dziś stoi w miejscu, w którym urodziła się Garbo (Sztokholm, luty 2013)

Greta Lovisa Gustafsson urodziła się 18 września 1905 o wpół do ósmej wieczorem w szpitalu Gamla Södra BB w Södermalm, ówczesnej południowej dzielnicy Sztokholmu[b][3]. Została ochrzczona w obrządku luterańskim (jedynej oficjalnej religii obowiązującej w Szwecji w owym czasie), a ceremonii przewodniczył pastor Hildebrand[3]. Jej ojciec, Karl Alfred Gustafsson (1871–1920), pochodził z rolniczej miejscowości Frinnaryd na południu kraju[3]. Imał się różnych dorywczych zajęć, między innymi jako pomocnik w miejscowej rzeźni[4]. Matka Anna Lovisa (z domu Karlsson; 1872–1944), córka rolnika, była pochodzenia saamskiego[5]. Przez większą część tygodnia pracowała jako sprzątaczka w domach położonych w zamożnej części miasta[4]. Przyszła aktorka miała dwójkę starszego rodzeństwa: brata Svena Alfreda (1898–1967) i siostrę Alvę Marię (1903–1926). Rodzice Gustafsson pobrali się 8 maja 1898[5]. Pięcioosobowa rodzina mieszkała przy Blekingegatan 32 (według różnych źródeł na trzecim lub czwartym piętrze)[c][5]. W późniejszych latach aktorka rzadko wspominała okres wczesnej młodości[4], lecz przyznawała, że największą radość czerpała ze swoich dziecięcych marzeń[6]. Cieszyła się sympatią sąsiadów i wszystkich dzieci zamieszkujących kamienicę[7]. Często odwiedzała trafikę prowadzoną przez przyjaciółkę i sąsiadkę Agnes Lind, gdzie oglądała fotografie ówczesnych gwiazd skandynawskiego teatru – aktora Kalle Pedersena (od 1923 znanego jako Carl Brisson)[8] i śpiewaczki operetkowej Naimy Wifstrand[9]. Była aktywnie zaangażowana w działalność na rzecz Armii Zbawienia. Na ulicach Sztokholmu sprzedawała egzemplarze czasopisma „Stridsropet”[9]. Do 10 roku życia wszyscy nazywali ją Kata – tak sama wymawiała swoje imię[3][10].

Edukacja i zainteresowanie aktorstwem[edytuj | edytuj kod]

W sierpniu 1912, miesiąc przed siódmymi urodzinami, Gustafsson została zapisana do szkoły podstawowej Katarina. Do jej ulubionych przedmiotów należała historia, dzięki której, jak sama twierdziła, „wypełniała swoją głowę najróżniejszymi marzeniami”[9]. W ocenie biografa Davida Breta Gustafsson była „zdolną, choć niekiedy leniwą uczennicą”[11]. Z większości przedmiotów oceniana była znacznie powyżej średniej[d]. Mimo to nienawidziła szkoły i ograniczeń, jakie na niej wywierała[11].

W wolnym czasie Gustafsson bawiła się ołowianymi żołnierzykami swojego brata Svena i aktywnie grała w kulki. Z uwagi na swoje silne usposobienie chłopczycy przewodziła podwórkowej gromadce dzieci, z którą wałęsała się ulicami Södermalm. Ze względu na trudną sytuację materialną nosiła ubrania po swoim bracie i korzystała z miejscowej jadłodajni dla ubogich[12]. W stosunku do nieznajomych odwiedzających jej rodzinny dom przejawiała daleko idącą nieśmiałość (często chowała się za kotarami lub ukrywała pod stołem)[13]. Gdy miała 6 lub 7 lat, zainteresowała się aktorstwem. Odwiedzała dwa teatry – Södra i Mosebacke – które znajdowały się po przeciwnych stronach tej samej ulicy. Nie mając pieniędzy na bilet, często wykorzystywała nieuwagę ochrony i zakradała się do środka, gdzie zza kulis oglądała spektakle[13]. Gustafsson dobrze orientowała się w życiu amerykańskich gwiazd filmowych, o których czytała w artykułach zamieszczanych w lokalnych czasopismach[14]. W 1913 ojciec zabrał ją na lotnisko Bromma, gdzie po raz pierwszy na żywo zobaczyła Mary Pickford i jej ówczesnego męża Douglasa Fairbanksa[14].

Gdy wybuchła I wojna światowa – mimo że Szwecja zajęła stanowisko neutralne – sytuacja materialna rodziny przyszłej aktorki się pogorszyła. Codzienny jadłospis wypełniały ziemniaki i chleb, co, jak podkreślał Bret, nie wpłynęło negatywnie na stan zdrowia Gustafsson, w odróżnieniu od innych członków jej rodziny[15]. Często odwiedzała jadłodajnie dla ubogich, gdzie wraz z koleżanką Elizabeth Malcolm, aby urozmaicić ludziom czas spędzany w kolejce, wystawiały „uliczny kabarecik”, w którym protestowały przeciwko wojnie (dzięki temu otrzymywały darmowe posiłki)[e][15]. Dla tych występów niejednokrotnie opuszczała szkołę, przez co brat i ojciec musieli jej szukać. Raz została za to surowo ukarana przez nauczycielkę na oczach całej klasy, co, według przyjaciółki Kaj Gynt, miało istotny wpływ na nieśmiałość Gustafsson. „Upokorzenie związane z tą publiczną chłostą zraniło ją bardziej niż cokolwiek innego. Od tamtego dnia coraz bardziej zamykała się w sobie. To był koniec jej dzieciństwa”[f][18].

W 1918 stan zdrowia ojca Gustafsson uległ pogorszeniu; od dłuższego czasu cierpiał on na kamicę nerkową, lecz nie miał pieniędzy na wizytę u specjalisty. Przebyty w czasie epidemii grypy wirus całkowicie pozbawił go sił[19]. W czerwcu 1919 Gustafsson zakończyła edukację na etapie szkoły podstawowej[20]. W późniejszych latach wielokrotnie żałowała decyzji o przedwczesnym przerwaniu nauki[20][21]. Po rzuceniu edukacji pomagała w pracach domowych matce oraz obchodziła miejscowe teatry. Do jej ulubionych śpiewających aktorów należeli Joseph Fischer i Sigurd Wallén[20]. Kiedy stan ojca uległ pogorszeniu, podjęła pracę dziewczyny do namydlania w zakładzie fryzjerskim, aby mieć pieniądze na opiekę medyczną[22]. Karl Alfred Gustafsson zmarł 1 czerwca 1920 na zapalenie nerek[23]. 13 czerwca, niespełna dwa tygodnie po śmierci ojca, Gustafsson przystąpiła do konfirmacji[24]. Uroczystość odbyła się w kościele Katarzyny (niektóre źródła podają datę 18 kwietnia)[21].

Początki kariery (1920–1923)[edytuj | edytuj kod]

Widok na dom towarowy PUB, gdzie Garbo pracowała na początku lat 20.

26 lipca 1920, powołując się na starszą siostrę Alvę, Gustafsson rozpoczęła praktykę w domu towarowym PUB (od inicjałów założyciela) mieszczącym się przy placu targowym Hötorget[24]. Pracowała w dziale pakowania za 125 koron miesięcznie[25]. Z końcem listopada awansowała na ekspedientkę w dziale damskich płaszczy i kapeluszy. Wzrosło także jej wynagrodzenie, którym dzieliła się z matką. Dzięki niemu mogła regularnie uczęszczać do kina i teatru[25]. W styczniu 1921 Gustafsson wzięła udział – w charakterze modelki – w pracach nad wiosennym katalogiem PUB-u, reklamując pięć wzorów kapeluszy[g][26]. Latem ponownie prezentowała kapelusze, tym razem z wyższej półki cenowej[27]. Niektóre klientki prosiły ją o zaprezentowanie na sobie danego modelu kapelusza, po czym kupowały go bez przymierzania[28].

 Osobny artykuł: Filmografia Grety Garbo.

Pracując w PUB-ie, Gustafsson poznała aktora i reżysera Johna W. Bruniusa, który pod koniec 1920 obsadził ją w roli statystki w niemym filmie En lyckoriddare (1921). Druga część obrazu Kärlekens ögon (1922), podobnie jak i pierwsza, nie zachowała się do czasów współczesnych[h][28]. Gdy przyszła aktorka dowiedziała się, że właściciel domu towarowego Paul U. Bergström planuje realizację siedmiominutowego filmu reklamującego PUB, udała się pod dom reżysera Ragnara Ringa i poprosiła o dostanie roli. Otrzymała ją mimo sprzeciwu innego aktora grającego w filmie, Ragnara Widestedta[29]. Występ Gustafsson w Herr och fru Stockholm (1922) ograniczył się jedynie do stusekundowej sekwencji, w której parodiowała samą siebie, pozując tyłem do lustra w komicznym zestawie ubrań[30]. Krótkometrażówkę wyświetlano pomiędzy filmami fabularnymi w kinach w całej Szwecji[30]. Ring, będąc pod wrażeniem jej debiutu, obsadził Gustafsson w swojej drugiej reklamówce – Konsum Stockholm Promo (1922), gdzie zagrała dwa epizody komediowe, objadając się ciastkami[30].

Greta Garbo w 1924 na zdjęciu autorstwa Henry’ego B. Goodwina

W lipcu 1922 Erik A. Petschler, reżyser komedii slapstickowych, zaproponował Gustafsson kontrakt filmowy i zaprosił ją na zdjęcia próbne do krótkometrażowej produkcji Petter włóczęga[31], które przeszła pomyślnie[32]. 22 lipca złożyła wymówienie w PUB-ie (mimo że jej pensja wzrosła do 180 koron miesięcznie, podczas gdy za pięć dni zdjęciowych otrzymała 50 koron)[32]. Zdjęcia do komedii Petter włóczęga nagrywano w Dalarö. W przeciwieństwie do większości aktorów, Gustafsson chętnie brała udział w scenach realizowanych w wodzie. Podczas nagłej ulewy zaimprowizowała wraz z Tyrą Ryman indiański taniec w strugach deszczu[32]. Jedyną w miarę przychylną recenzję wystawił magazyn „Swing”, pisząc: „Greta Gustafsson może i zostanie szwedzką gwiazdą kina, lecz wyłącznie ze względu na swą anglosaską aparycję”[33].

 Zobacz więcej w artykule Filmografia Grety Garbo, w sekcji Scena.

Według reżysera Gustafsson, mimo że była nieśmiała i niespokojna, przejawiała duży talent do gry w filmach. Petschler zachęcił początkującą aktorkę do podjęcia nauki w prestiżowym Królewskim Teatrze Dramatycznym[34]. Zdaniem Breta Gustafsson miała w owym czasie niezgrabną postawę, mówiła z niewyszukanym akcentem z nizin społecznych, prawie nigdy się nie czesała oraz ubierała się niechlujnie. Dodatkowo przeszkadzały jej wystające zęby[35]. Były dyrektor teatru Fran Enwall uczył ją podstaw aktorstwa, a gdy zmarł w 1923, rolę tę przejęła jego córka Signe[35]. Na egzaminie wstępnym wygłosiła fragment komedii Madame Sans-Gene autorstwa Victoriena Sardou[35]. W ciągu kilku pierwszych miesięcy nauki Gustafsson stała się prekursorką metody Stanisławskiego[36]. Na pierwszym roku zagrała między innymi rolę prostytutki w inscenizacji Abschiedssouper Arthura Schnitzlera, służącą damy w sztuce J.M. Barriego Nieporównany Crichton oraz Hermionę w Zimowej opowieści Williama Szekspira[36][37]. Od jednej z koleżanek zyskała przezwisko „Gurra” (będące zdrobnieniem imienia Gustav)[38].

Gwiazda kina niemego (1924–1929)[edytuj | edytuj kod]

Gdy zmysły grają[edytuj | edytuj kod]

Lars Hanson i Greta Garbo w filmie Gdy zmysły grają (1924)

W 1923 Gustafsson została zaangażowana przez Mauritza Stillera do melodramatu Gdy zmysły grają, będącego ekranizacją bestsellerowej powieści Gösta Berling (1891) autorstwa zdobywczyni nagrody Nobla Selmy Lagerlöf[39]. Większa część ekipy (w tym scenarzysta, operator i kierownik artystyczny) nie była zadowolona z angażu początkującej aktorki, lecz w jej obronie stawał Stiller[40], który został mentorem Gustafsson; uczył ją gry i dbania o figurę oraz zarządzał wszystkimi aspektami jej rodzącej się kariery[41]. Gustafsson otrzymała honorarium w wysokości 3 tys. koron (ponieważ aktorka była niepełnoletnia, umowę kontrasygnowała matka)[i][43]. W trakcie zdjęć kilkukrotnie była bliska wycofania się (powstrzymywało ją zainteresowanie, jakie filmowi i jej samej okazywała prasa)[44]. W głównej roli męskiej partnerował jej Lars Hanson[45]. Ukończywszy prace nad filmem, wróciła do Królewskiego Teatru Dramatycznego, gdzie zyskała status studenckiej gwiazdy. Otrzymywała 150 koron i większą swobodę w wyborze ról[46]. Zdecydowała się również na zmianę nazwiska z Gustafsson na Garbo. Stosowny wniosek (podpisany przez matkę) aktorka złożyła 9 listopada 1923 w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, a nowe nazwisko zaczęło formalnie obowiązywać 4 grudnia[j][43].

Film Gdy zmysły grają wprowadzono do kin 10 i 17 marca 1924 w dwóch częściach[47]. Skandynawscy krytycy wyrażali negatywne opinie na temat wyglądu Garbo (głównie zwracali uwagę na jej zaniedbane włosy) oraz mieli zastrzeżenia do fabuły, która znacząco różniła się w stosunku do pierwowzoru literackiego[47]. Mimo nieprzychylnych ocen biografowie podkreślali, że sekwencja z Garbo i Hansenem na saniach pozostaje jedną z najbardziej charakterystycznych dla europejskiego kina niemego[47]. Film Stillera cieszył się dużym uznaniem w krajach europejskich (szczególnie w Berlinie, gdzie Garbo pojawiła się na premierze), lecz okazał się fiaskiem w Szwecji[48]. Aktorka ponownie wróciła do Królewskiego Teatru Dramatycznego, występując w kilku sztukach, w tym w farsie Jules’a Romaina Knock, czyli triumf medycyny[48].

Kontrakt z Metro-Goldwyn-Mayer[edytuj | edytuj kod]

Greta Garbo na fotosie z filmu Zatracona ulica (1925)

W 1924 Garbo miała zagrać główną rolę w Die Odaliske von Smolny w reżyserii Stillera[49], lecz produkcję odwołano z uwagi na bankructwo studia Trianon[50]. Gdy ekipa filmowa przebywała w Berlinie, do miasta wraz z rodziną przyjechał ówczesny szef amerykańskiej wytwórni Metro-Goldwyn-Mayer Louis B. Mayer, który w Rzymie miał dokonać inspekcji zdjęć plenerowych do filmu Ben-Hur (1925, reż. Fred Niblo)[51]. Obejrzawszy film Gdy zmysły grają, Mayer pozytywnie wyrażał się na temat Garbo[52], porównując ją do Normy Telmadge[51]. Podczas spotkania przy kolacji w restauracji Maiden Room 25 listopada aktorka, za namową Stillera, podpisała przedwstępną, trzyletnią umowę z MGM, gwarantującą jej zarobki na poziomie 100 dolarów tygodniowo przez czterdzieści tygodni pierwszego roku, 600 dolarów w drugim roku i 750 dolarów w trzecim[53].

Greta Garbo i Mauritz Stiller na pokładzie SS Drottningholm (1925)

W 1925 Garbo wystąpiła w niemieckim dramacie Zatracona ulica (reż. Georg Wilhelm Pabst). Reżyser, będąc pod wrażeniem kreacji aktorki w Gdy zmysły grają, obsadził ją w roli Grety Rumfort. Marię Lechner zagrała Asta Nielsen[54]. Początkowo Garbo domagała się zatrudnienia Stillera jako doradcy technicznego, lecz Pabst odmówił. W wyniku zawartego konsensusu ustalono, że aktorom zostaną wypłacone gaże w wysokości 4 tys. dolarów amerykańskich[55]. Pod nieobecność reżysera Stiller instruował aktorkę, jak powinna grać. Gdy Pabst przybył na plan, mentora Garbo wyprowadzono, przez co aktorka dostała ataku histerii. W ramach protestu pierwszego dnia zdjęciowego opuściła plan[56]. Wieczorami Stiller omawiał z Garbo sceny, które miała nagrywać następnego dnia. Na jego specjalne żądanie sprowadzono ze Sztokholmu filmy Kodaka, które stosowano jedynie do scen realizowanych z Garbo (zastąpiono je używanymi Agfa)[56]. Premiera Zatraconej ulicy odbyła się 18 maja w berlińskim Mozartsaal i paryskim Studio des Ursulines[57]. Tygodnik „Variety” napisał w swojej ocenie: „Te wiedeńskie córy szczęścia to dość marna grupa […]. Jedyną zaletą filmu z punktu widzenia jego dochodowości jest to, że gra w nim Greta Garbo”[57]. Bret przywoływał scenę omdlenia przez aktorkę, która następnie wpada w ramiona Marlene Dietrich (odgrywającej rolę statystki)[58].

30 czerwca Garbo wraz ze Stillerem wypłynęła na pokładzie SS Drottningholm z Göteborga do Nowego Jorku[59]. Reżyser do ostatnich chwil opóźniał wyjazd, licząc, że pojawią się inne atrakcyjne oferty z Europy[59]. Podobnie jak w przypadku śmierci ojca w 1920, Garbo nie chciała publicznie okazywać emocji, wskutek czego nie zgodziła się, aby matka, brat i siostra odprowadzili ją na prom[60].

Kariera w Hollywood[edytuj | edytuj kod]

Greta Garbo w 1925 (pierwsza sesja w Stanach Zjednoczonych)

Garbo i Stiller przypłynęli do Nowego Jorku 6 lipca[60]. Major Bowes, ówczesny wiceprezes MGM, zorganizował dla aktorki zdjęcia próbne, które wypadły niekorzystnie. Krytykowano jej niechlujny wygląd i polecono jej, aby udała się do salonu mody oraz fryzjera, lecz Garbo odmówiła, czym wzbudziła oburzenie u członków zarządu wytwórni[61]. Pomimo nieznajomości angielskiego regularnie uczęszczała do kina, gdzie za sprawą Huberta Voighta poznała wiele ówczesnych gwiazd ekranu: Beatrice Lillie, Katharine Cornell, Libby Holman i Humphreya Bogarta[62]. 26 sierpnia, w towarzystwie przyjaciółki Kaj Gynt, Garbo podpisała w biurze na Broadwayu trzyletni kontrakt z MGM[63]. Przypadkowe spotkanie z emerytowaną aktorką Marthą Hedman zaowocowało sesją zdjęciową, którą wykonał Arnold Genthe. Jedno ze zdjęć ukazało się na łamach „Vanity Fair[64]. Stiller wysłał odbitki do Mayera, który polecił sprowadzić Garbo do Hollywood i podwyższył jej pensję o 50 dolarów[63].

5 września aktorka wyjechała ze Stillerem na pięć tygodni do Los Angeles, nie otrzymując w owym czasie żadnych propozycji angażu ze strony studia[65]. Mimo sprzeciwu dyrektorów MGM, Mayer sprowadził Garbo do Hollywood, płacąc jej 400 dolarów tygodniowo, co było dużą sumą uposażenia jak na nieznaną aktorkę[66]. Przydzielił kierownika produkcji Irvinga Thalberga do nadzorowania skrupulatnej diety dla Garbo, zadbaniu o jej wygląd oraz wybór nowej garderoby[67]. W ramach kampanii promocyjnej MGM aktorka pozowała do zdjęć na tle drużyny lekkoatletów Uniwersytetu Południowej Kalifornii oraz w towarzystwie Slatsa, sześcioletniego lwa z logo MGM[68].

Słowik hiszpański, Kusicielka[edytuj | edytuj kod]

Greta Garbo, Armand Kaliz i Antonio Moreno w filmie Kusicielka (1926)

Za sprawą Lillian Gish (pracującej w owym czasie na planie Szkarłatnej litery, reż. Victor Sjöström) Garbo otrzymała możliwość sesji zdjęciowej, którą zaaprobował Thalberg. Ten obsadził aktorkę w roli śpiewaczki Leonory Moreno (aka La Brunna) w dramacie Słowik hiszpański (1926, reż. Monta Bell), będącym ekranizacją powieści Vicente Blasca Ibáñeza[69]. W głównej roli męskiej wystąpił Ricardo Cortez, z którym aktorka nie darzyła się sympatią, podobnie jak i z reżyserem[70]. Osobistym tłumaczem Garbo został szwedzki aktor Sven Hugo Borg[71], pełniący także funkcję jej ochroniarza i powiernika[72]. Premiera odbyła się w lutym 1926 w nowojorskim Capitol Theatre[73]. Film Bella odniósł sukces, a kreacja Garbo spotkała się z przychylnymi recenzjami amerykańskich krytyków; Laurence Reid z „Motion Picture” opisał ją jako „najważniejszą osobę w filmie, łączącą zalety tuzina naszych najsłynniejszych gwiazd”, „Pictures” obwołał ją odkryciem roku, porównując do Poli Negri, a „Variety” chwalił jej umiejętność grania i osobowość. Sama Garbo zachowywała powściągliwą ocenę własnego występu[74].

W tym samym roku aktorka została zaangażowana do melodramatu Kusicielka (reż. Fred Niblo), również powstałego na podstawie powieści Ibáñeza[75]. Na ekranie partnerował jej Antonio Moreno, którego wybór kwestionował wyznaczony pierwotnie do reżyserii Stiller[k][79]. 26 kwietnia konfliktowego mentora Garbo zastąpił Niblo[78]. Sytuacja ta doprowadziła do opuszczenia planu przez aktorkę, która groziła Mayerowi pozwem sądowym za zwolnienie Stillera[80]. Mimo to po zakończeniu zdjęć przesłała Niblo swoje zdjęcie z dedykacją (jedyny raz w karierze)[81]. Robert E. Sherwood na łamach tygodnika „Life” zwracał uwagę na technikę gry aktorki, Dorothy Herzog z „New York Daily Mirror” porównywała sylwetkę Garbo do Kleopatry, podkreślając jej „urzekające usta i intensywne, hipnotyzujące spojrzenie”. W opinii „The New York TimesaKusicielka była „wybitnym dziełem”[l][83].

Symfonia zmysłów[edytuj | edytuj kod]

Greta Garbo i John Gilbert w filmie Symfonia zmysłów (1926)

Trzecim filmem Garbo zrealizowanym dla MGM był oparty na motywach opowiadania Hermanna Sudermanna melodramat Symfonia zmysłów (reż. Clarence Brown)[84]. Aktorka początkowo odrzuciła udział w produkcji, wyrażając przekonanie, że Thalberg usiłuje utrwalić jej wizerunek femme fatale[85]. Również odtwórca głównej roli męskiej John Gilbert odrzucił ofertę udziału, lecz za namową Thalberga dał się przekonać, pod warunkiem, że razem z nim wystąpi Garbo[86]. Mayer wysłał do aktorki list, w którym nakazał jej stawienie się na planie. W razie odmowy groził zerwaniem kontraktu. Garbo zignorowała polecenie szafa MGM i stawiła się na planie z początkiem sierpnia[86]. Po premierze, która w Nowym Jorku miała miejsce 9 stycznia 1927, film spotkał się z entuzjastycznym przyjęciem; „New York Herald Tribune” pisał, że „nigdy przedtem na ekranie nie pojawiła się kobieta tak powabna, obdarzona tak uwodzicielskim wdziękiem, o wiele potężniejszym niż jej uroda. Greta Garbo jest uosobieniem piękna, personifikacją namiętności”. Z kolei jeden z recenzentów „Variety” podkreślał, że jeśli Garbo zostanie poprowadzona we właściwy sposób i będzie dostawała dobre scenariusze, to „stanie się atutem równie cennym, jak niegdyś Theda Bara dla wytwórni Fox[87]. Według Marka A. Vieiry udział w Symfonii zmysłów uczynił z Garbo międzynarodową gwiazdę[88].

Pomimo że aktorka odniosła trzeci sukces z rzędu, nie chciała udzielać wywiadów i unikała przedstawicieli prasy, choć kontrakt nakazywał jej utrzymywanie relacji z mediami[89].

Odnowienie kontraktu z MGM[edytuj | edytuj kod]

Greta Garbo w 1927 na zdjęciu autorstwa Ruth Harriet Louise

Po odrzuceniu roli w dramacie Kobiety kochają diamenty (1927, reż. Edmund Goulding)[90], stosunki Garbo z MGM uległy pogorszeniu. Mayer, poirytowany arogancją aktorki, groził jej wstrzymaniem wypłaty wynagrodzenia i deportacją[91]. Garbo wyjechała, a jej miejsce pobytu utrzymywano w ścisłej tajemnicy, co rodziło w prasie liczne spekulacje[m][93]. Została zawieszona przez MGM oraz wstrzymano wypłacanie jej pensji[92]. 6 marca 1927 aktorka wystosowała do działu prawnego MGM telegram, w którym oskarżała Mayera o represjonowanie jej osoby, zarzucała przedstawicielom wytwórni niekorzystne przedstawianie jej w prasie oraz zbyt rygorystyczną pracę, zakładającą grę w trzech filmach rocznie, bez jakichkolwiek przerw[92]. Kilkumiesięczny spór z MGM zakończył się 1 czerwca, kiedy to Garbo podpisała nowy, pięcioletni kontrakt[n][92].

Z końcem czerwca aktorka rozpoczęła prace na planie melodramatu Anna Karenina (reż. Edmund Goulding)[95], będącego adaptacją powieści o tym samym tytule Lwa Tołstoja[96]. Do głównej roli męskiej Thalberg zaangażował Gilberta[97]. Trzy sceny z udziałem aktorki i Philippe’a De Lacy poddano daleko idącej cenzurze (między innymi ujęcia z całowaniem w usta)[98]. Po premierze obraz uzyskał umiarkowany wynik kasowy, a Mordaunt Hall zaznaczał na łamach „The New York Timesa”, że „panna Garbo może unieść głowę o ułamek cala i ten gest znaczy więcej niż sztuczny uśmiech Johna Gilberta”[99].

Greta Garbo i John Gilbert w filmie Władczyni miłości (1928), który był ich trzecim wspólnym projektem

Korzystając z zapisu w kontrakcie z MGM, zakładającym prawo do wyboru scenariuszy, reżyserów i partnerów ekranowych, Garbo wyraziła chęć realizacji filmowej wersji sztuki Starlight Gladys Buchanan Unger, przedstawiającej historię francuskiej aktorki Sarah Bernhardt[100]. Garbo samodzielnie wybrała Victora Sjöströma do reżyserii i Larsa Hansona jako odtwórcę roli męskiej[101]. W jej opinii film miał być „całkowicie szwedzką produkcją”[o][101]. Melodramat Boska kobieta (1928) otrzymał zróżnicowane recenzje w prasie[103], a Garbo ponownie unikała pokazów przedpremierowych[104].

Fabuła zrealizowanego w tym samym roku melodramatu szpiegowskiego Żar miłości (reż. Fred Niblo) przedstawiała losy zakochanego w zajmującej się szpiegostwem Rosjance (Garbo) oficera austriackiego wywiadu (Conrad Nagel)[105]. Garbo nie zgodziła się, aby w głównej roli partnerował jej Gilbert[106]. Recenzje co do filmu były zróżnicowane, a przeważała w nich opinia, że Garbo i Nagel nie pasowali do siebie jako duet ekranowy[107]. Betty Colfax pisała za pośrednictwem „New York Graphic”: „Panna Garbo pozuje do zbliżeń jak żadna inna z hollywoodzkich gwiazd. Pokonuje przeszkodę w postaci okropnej garderoby, dużych stóp i szerokich bioder zręczną grą aktorską, dzięki której wciąż tworzy dla siebie odrębną klasę”[107].

Za namową Garbo MGM zakupiło prawa do ekranizacji powieści Zielony kapelusz Michaela J. Arlena[108]. W obawie przed obowiązującym ówcześnie kodeksem Haysa Thalberg zmienił tytuł na Władczynię miłości oraz usunął wzmianki o Arlenie i Zielonym kapeluszu z czołówki i materiałów reklamowych[109]. Do głównej roli aktorka wybrała Gilberta, a obojgu partnerował Douglas Fairbanks Jr.[110] Film w reżyserii Browna otrzymał przychylne recenzje; Pare Lorentz na łamach „Judge” napisał, że „[Garbo] sprostała długim, melancholijnym, a niekiedy pięknym scenom z większym wdziękiem i szczerością niż kiedykolwiek przedtem”. „Variety” ocenił, iż był to „najlepszy film [Garbo] od dawna. Rozpadłby się jednak bez jej wymownej gry aktorskiej”[111]. Zyski finansowe Władczyni miłości pozwoliły zakwalifikować aktorkę do grona najbardziej dochodowych gwiazd MGM sezonu 1928–1929 w box offisie[112].

W dramacie Dzikie orchidee (reż. Sidney Franklin) Garbo po raz pierwszy zagrała Amerykankę. Partnerowali jej Lewis Stone i Nils Asther[113]. Niektórych widzów oburzała scena, w której 49-letni Stone całuje i pociesza 23-letnią Garbo[114]. Opinie krytyków co do filmu były podzielone; większość z nich uważała, że aktorka zagrała postać niezgodną ze swoim typem[115]. Rok 1929 Garbo zakończyła występem w dwóch produkcjach: melodramacie Pokusa (reż. John S. Robertson)[116], który pomimo mieszanych recenzji okazał się sukcesem kasowym[117], oraz Pocałunku (reż. Jacques Feyder), gdzie partnerowali jej Conrad Nagel i Lew Ayres[118]. Na łamach „Screenland” napisano: „Czarująca Szwedka dźwiga tę przeciętną historię na swych cudownych ramionach i sprawia, że Pocałunek staje się filmem wartym obejrzenia”[p][120].

Era dźwiękowa (1930–1941)[edytuj | edytuj kod]

Anna Christie[edytuj | edytuj kod]

Garbo w filmie Anna Christie (1930)

Pod koniec 1929 Garbo przystąpiła do pracy nad swoim pierwszym filmem dźwiękowym – dramatem Anna Christie (reż. Clarence Brown)[121]. Aktorka wyrażała duże obawy związane z nową technologią (była przekonana, że podzieli los innych gwiazd kina niemego; Clary Bow i Nity Naldi)[122]. Nie mając pewności, jak zabrzmią jej kwestie wypowiadane w języku angielskim, poprosiła MGM o realizację niemieckojęzycznej wersji filmu na wypadek, gdyby Amerykanom nie spodobała się angielska wersja[q][121]. Film, będący (według Breta) kamieniem milowym w historii MGM, reklamowano sloganem „Garbo mówi!”[125]. Na uroczystej premierze w Hollywood 22 stycznia 1930 zjawili się wszyscy członkowie ekipy, z wyjątkiem aktorki[126]. Recenzje były umiarkowane, a krytycy skupiali się w nich na głosie Garbo. Richard Watts Jr. przyznał za pośrednictwem „New York Herald Tribune”: „Jej głos objawił się jako niski, chropowaty, gardłowy kontralt, posiadający w pełni ów poetyczny urok, który uczynił z tej zdystansowanej szwedzkiej damy wybitną aktorkę filmową”[127]. Anna Christie okazała się najbardziej dochodowym filmem 1930 w amerykańskim box offisie[128].

Greta Garbo i Clark Gable w filmie Zuzanna Lenox (1931)

W następnej kolejności aktorka przystąpiła do pracy nad melodramatem Romans (reż. Clarence Brown)[129]. Początkowo Garbo do głównej roli męskiej wybrała Gary’ego Coopera, lecz studio Paramount Pictures nie wyraziło zgody na jego udział w produkcji[129], wskutek czego zaangażowano Gavina Gordona[130]. Premiera odbyła się 25 kwietnia. Aktorka za rolę włoskiej sopranistki Rity Cavallini zebrała przychylne oceny; Mordaunt Hall chwalił jej mimikę i „pełne wdzięku ruchy”, a Norbert Lusk na łamach „Picture Play” przyznawał, że gra Garbo to „czyste piękno, inspirujące połączenie jasnego umysłu i emocji”[131]. Za role w Annie Christie i Romansie Garbo uzyskała swoją pierwszą nominację do nagrody Akademii Filmowej w kategorii dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej, przegrywając rywalizację z Normą Shearer (nagrodzoną za występ w dramacie biograficznym Rozwódka; reż. Robert Z. Leonard)[132].

W połowie października Garbo rozpoczęła prace na planie do filmu Natchnienie (reż. Clarence Brown)[133]. Na ekranie partnerował jej Robert Montgomery, który początkowo chwalił sobie współpracę z aktorką, lecz Garbo nie chciała z nim więcej grać, z uwagi na ciągłe psucie scen miłosnych[134]. Film zebrał zróżnicowane oceny krytyków, choć rola aktorki została oceniona przychylnie[135]. Po premierze Garbo, w obawie, że może zostać zepchnięta w cień Marlene Dietrich, rozważała wyjazd na stałe do Szwecji[136].

W 1931 aktorka została zaangażowana przez MGM do roli w melodramacie Zuzanna Lenox (reż. Robert Z. Leonard). Początkowo do reżyserii Garbo chciała zatrudnić Browna, lecz filmowiec odmówił, z uwagi na konfliktowe relacje z aktorką na planie Natchnienia[137]. W głównej roli męskiej wystąpił Clark Gable, który do współpracy z Garbo podchodził sceptycznie, obawiając się, że krytycy zapamiętają go wyłącznie z roli partnera ekranowego[138]. Realizacja filmu była problematyczna; nad scenariuszem pracowało w sumie dwudziestu dwóch autorów, a aktorka sześciokrotnie opuszczała plan[139]. Podobnie jak w przypadku Natchnienia, recenzje prasowe były zróżnicowane; Mordaunt Hall skrytykował kreację Garbo, pisząc, że „wyszła na ekranizacji powieści Davida Grahama Phillipsa jak najgorzej”. „Variety”, porównując rolę w Annie Christie z Zuzanną Lenox, napisał, że „[Garbo] raz jeszcze osiąga efekt aktorski, prowokując widzów i wprawiając ich w konsternację”[140].

Mata Hari, Ludzie w hotelu[edytuj | edytuj kod]

Greta Garbo i Ramón Novarro w filmie Mata Hari (1931)

Pozytywna alchemia duetu Garbo–Gable spowodowała, że Mayer i Thalberg ponownie chcieli obsadzić dwójkę aktorów w komedii romantycznej Kaprys platynowej blondynki (1932, reż. Victor Fleming), lecz Gable nie chciał się zgodzić na umieszczenie jego nazwiska jako drugiego w czołówce. Rolę Vantiny Jefferson otrzymała Jean Harlow[141], a Garbo przystąpiła do pracy nad melodramatem szpiegowskim Mata Hari (reż. George Fitzmaurice)[142]. Na ekranie partnerowali jej Lionel Barrymore i Ramón Novarro[142]. Drugi z aktorów wyrażał podekscytowanie z możliwości współpracy z aktorką, przez co zgodził się na obniżenie honorarium[143]. W opinii Breta była to „najbardziej kiczowata produkcja, w jakiej Garbo wystąpiła”, a podobieństwo do prawdziwej historii Maty Hari było znikome[r][142]. Po premierze film okazał się największym sukcesem kasowym w dotychczasowej karierze aktorki[145]. Jeden z recenzentów magazynu „Screen Book” uznał kreację Maty Hari za najlepszą w dorobku Garbo[146].

Greta Garbo i John Barrymore w filmie Ludzie w hotelu (1932)

W 1930 Thalberg, z myślą o aktorce, zakupił za sumę 13 tys. 500 dolarów prawa do ekranizacji powieści Ludzie w hotelu Vicki Baum[147]. Po udanych pokazach spektaklu na Broadwayu dopłacił 35 tys. dolarów i odkupił pełnię praw do realizacji filmu[147]. Gdy obsadzono Garbo w roli zapomnianej Gruzińskiej baleriny, do projektu zaangażowano Johna Barrymore’a i jego brata Lionela, Jeana Hersholta, Wallace’a Beery’ego oraz Joan Crawford[148]. Pod groźbą wycofania się z filmu Garbo odmówiła realizacji wspólnych scen z Crawford, obawiając się, że aktorka będzie próbowała przyćmić jej rolę na ekranie[149]. Kiedy na planie zjawiał się Mayer i autorka powieści Vicky Baum, Garbo przerywała swoje sceny i odmawiała dalszej gry[150]. Melodramat Ludzie w hotelu (reż. Edmund Goulding) budził duże zainteresowanie w dniu premiery, która odbyła się w Grauman’s Chinese Theatre. Zdaniem Breta była to najważniejsza impreza show-biznesu w 1932[151]. Według źródeł pod teatrem zgromadziło się ponad 25 tys. ludzi, którzy witali ekipę filmową. Gdy w formie żartu – zaaranżowanego przez Willa Rogersa – ogłoszono, że na premierę przybyła Garbo, wśród tłumu wybuchły zamieszki. Setki reporterów i fotografów udało się pod scenę, gdzie okazało się, że za aktorkę przebrany był Wallace Beery[151]. Ton recenzji był przychylny; John Mosher z „The New Yorkera” przyznał, że Garbo „dominuje nad całym filmem, sprowadzając innych aktorów do poziomu jedynie kompetentnych wykonawców”. Pochlebną opinię wyrażała także Baum[152]. Zarówno Mata Hari, jak i Ludzie w hotelu były najbardziej dochodowymi filmami MGM w sezonie 1931–1932, wobec czego Garbo zaczęto określać mianem „największej maszyny do robienia pieniędzy na ekranie”[153].

Po obejrzeniu sztuki z udziałem Judith Anderson Garbo wyrażała chęć przeniesienia jej na ekran. Do głównych ról Thalberg zaangażował Melvyna Douglasa i Owena Moore’a oraz, za namową aktorki, Rafaelę Ottiano i Ericha von Stroheima (jego zatrudnienie było przedmiotem sporu, a Garbo groziła wszczęciem strajku w przypadku jego zwolnienia)[154]. Realizacja dramatu Jaką mnie pragniesz (reż. George Fitzmaurice) była chaotyczna i problematyczna; niektórzy z aktorów uskarżali się na „pogmatwany scenariusz i scenopis”. Zdaniem Breta „jeśli pominąć Garbo i jego [Douglasa], aktorzy grają w sposób afektowany, a ich gesty miewają tak niejasny związek z akcją, że całość sprawia wrażenie marnie zmontowanego filmu z wczesnego okresu kina niemego”[155].

Królowa Krystyna[edytuj | edytuj kod]

Greta Garbo jako Krystyna Wazówna w filmie Królowa Krystyna (1933)

Latem 1932 Garbo przedłużyła kontrakt z MGM na dwa kolejne filmy, gwarantujący jej zarobki rzędu 250 tys. dolarów za każdy z nich. Dodatkowo otrzymała możliwość wyboru reżysera i odtwórcę roli męskiej[156]. Po podpisaniu umowy aktorka wypłynęła promem do Szwecji, gdzie w wolnych chwilach studiowała scenariusz do nowego filmu – biograficznego dramatu historycznego Królowa Krystyna – oraz odwiedzała zamek Tistad i zamek w Uppsali, sporządzając szkice wnętrz i notatki[157]. Do głównej roli męskiej zaangażowano Johna Gilberta, który zastąpił pierwotnie wybranego Laurence’a Oliviera[158]. Wytwórnia nie chciała się zgodzić na kandydaturę Gilberta, mając obawy, że jego podupadająca kariera spowoduje starty finansowe[159]. Film reklamowano w zwiastunach hasłem „Garbo powraca”[160]. W momencie premiery film w reżyserii Roubena Mamouliana zyskał przychylne oceny, a Szwedzcy krytycy podkreślali, że Garbo w roli królowej Krystyny wypadła charyzmatycznie i przekonująco[160]. „The New Yorker” napisał, że „Królowa Krystyna to film sezonu, Garbo zaś zagrała znakomicie”, z kolei „Photoplay” chwalił aktorkę za „wspaniały powrót na ekrany” i za „niezgłębioną tajemniczość”[161]. Mimo entuzjastycznych ocen film wywołał kontrowersje; część krytyków zgłosiła do biura Haysa zastrzeżenia, dopatrując się w jednej ze scen homoseksualnego wątku[162], a Legion Przyzwoitości bezskutecznie domagał się wpisania nazwiska aktorki do „księgi potępienia” biura Haysa[163]. Królowa Krystyna okazała się sukcesem kasowym, dzięki czemu film uplasował się na trzecim miejscu (po Macie Hari i Ludziach w hotelu) w dotychczasowym dorobku Garbo[164].

Biografowie podkreślali, że po rolach dam z półświatka, femme fatale i cudzołożnic Garbo kreacją w Królowej Krystynie wzniosła się na wyżyny artyzmu i stała się „bezdyskusyjną królową Hollywood”[165]. W 1934 aktorka zagrała w melodramacie Malowana zasłona (reż. Ryszard Bolesławski), gdzie na planie partnerowali jej George Brent i Herbert Marshall[166]. Film na motywach powieści Williama Somerseta Maughama otrzymał zróżnicowane opinie[167].

Anna Karenina, Dama kameliowa[edytuj | edytuj kod]

Garbo na fotosie promocyjnym z filmu Anna Karenina (1935)

23 października 1934 Garbo podpisała z MGM umowę na występ w jednym filmie. Jej honorarium wyniosło rekordową jak na ówczesne czasy kwotę 275 tys. dolarów[168]. Na prośbę aktorki funkcję producenta remake’u Anny Kareniny z 1927 pełnił David O. Selznick[s][168]. Odtwórca roli hrabiego Wrońskiego Fredric March początkowo odrzucił udział w filmie, obawiając się, że całe zainteresowanie krytyków i publiczności będzie skupione jedynie na Garbo[171]. Aby zniechęcić jego uczucia (March bezskutecznie usiłował nawiązać romans z Garbo), przed realizacją każdej sceny miłosnej aktorka wkładała do ust kawałek czosnku[171]. Resztę obsady uzupełnili Basil Rathbone i Freddie Bartholomew[172]. Anna Karenina w reżyserii Clarence’a Browna[170] otrzymała nagrodę dla najlepszego filmu na 3. MFF w Wenecji, a Garbo została uhonorowana nagrodą Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych[173]. Zdaniem Eileen Creelman z „The New York Sun” rola Anny Kareniny pozwoliła aktorce na powrót do „swojej szczególnej krainy splendoru i nieszczęśliwej miłości”. W ocenie magazynu „Photoplay” film był „słaby i nudny”, jednak geniusz Garbo podniósł go do rangi dzieła sztuki[174]. Międzynarodowy sukces Anny Kareniny zaskoczył wytwórnię[175], lecz dochód z filmu znacząco zmniejszała wygórowana pensja aktorki[176].

Greta Garbo i Robert Taylor w filmie Dama kameliowa (1936)

30 maja 1935 Garbo podpisała kolejną umowę z MGM, opiewającą na dwa filmy i gwarantującą jej sumę 250 tys. dolarów za każdy z nich[177]. Następnie udała się promem do Szwecji i nosiła się z zamiarem utworzenia własnej firmy producenckiej[178]. Kolejnym projektem aktorki był melodramat Dama kameliowa (1936, reż. George Cukor), zrealizowany na podstawie powieści o tym samym tytule autorstwa Alexandre Dumasa (syna)[179]. W głównej roli partnerował jej Robert Taylor[180]. W trakcie realizacji, z uwagi na silne bóle menstruacyjne, Garbo kilkukrotnie trafiała do szpitala, lecz mimo tego, pracę na planie Damy kameliowej wspominała jako najprzyjemniejsze doświadczenie[181]. Nowojorska premiera odbyła się 22 stycznia 1937[182]. Krytycy ponownie wyrażali entuzjastyczne opinie na temat kreacji aktorki; Howard Barnes z „New York Herald Tribune” napisał, że „panuje [Garbo] nad subtelnościami wcielania się w bohaterkę jeszcze lepiej niż w przeszłości, a sposób, w jaki moduluje głos, wspiął się na nowy poziom”. Autor podkreślił, że Garbo uczyniła z damy kameliowej swoją bohaterkę[183].

Aktorka drugi raz z rzędu została laureatką nagrody Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych oraz wyróżniono ją nominacją do nagrody Akademii filmowej w kategorii dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej (Garbo przegrała rywalizację z Luise Rainer, którą nagrodzono za występ w dramacie społecznym Ziemia błogosławiona; reż. Sidney Franklin)[t][184].

Pani Walewska[edytuj | edytuj kod]

Greta Garbo i Charles Boyer w filmie Pani Walewska (1937)

W 1937 Garbo wystąpiła w romantycznym dramacie historycznym Pani Walewska (reż. Clarence Brown), wcielając się w tytułową bohaterkę[185]. Do roli Napoleona Bonapartego aktorka wybrała Charlesa Boyera, rodowitego Francuza[186]. Gdy Garbo dowiedziała się, że Paramount zaoferowało Marlene Dietrich kwotę 450 tys. dolarów za udział w filmie Hrabina Władimow (reż. Jacques Feyder), wykorzystała zapis w kontrakcie, gwarantujący jej dodatkowe 10 tys. dolarów tygodniowo za wszelkie opóźnienia i powtórne filmowanie nakręconych już ujęć[187]. Przedłużająca się produkcja i nieobecność aktorki na planie przez dziewiętnaście dni spowodowały, że Garbo zarobiła 470 tys. dolarów[187]. Fabuła filmu przedstawiała losy polskiej hrabiny (Garbo), która pod presją i wbrew własnej woli wdaje się w romans z Bonapartem (Boyer)[188]. Film Browna (dla którego był to siódmy i ostatni projekt zrealizowany z aktorką)[187], będący najkosztowniejszą produkcją MGM, okazał się porażką pod względem finansowym i w oczach krytyków; Louella Parsons uznała, że Boyer przyćmił swoją grą Garbo. W podobnym tonie wypowiadał się John Mosher na łamach „The New Yorkera”: „Sądzę, że pierwszy raz to partner pani Garbo wnosi do filmu więcej życia i wygląda bardziej interesująco niż ona”[189]. Pani Walewska przyniosła straty w wysokości 1 miliona 397 tys. dolarów w box offisie[190]. Zdaniem Karen Swenson film był jednym z największych niepowodzeń dekady[162].

Będąc pod wrażeniem Flory Robson w roli Elżbiety I w przygodowo-wojennym filmie Wyspa w płomieniach (1937, reż. William K. Howard), Garbo postanowiła zrezygnować z występowania w produkcjach historycznych i skupić się na gatunku komediowym[191]. 3 maja 1938 „The Hollywood Reporter” opublikował artykuł opatrzony tytułem „Box-office Poison”, w którym sporządził listę najbardziej przepłacanych gwiazd filmowych, które nie są atrakcyjne dla widza, a mimo to otrzymują wymuszone kontraktami duże honoraria. Prócz Garbo w zestawieniu znaleźli się także między innymi Edward Arnold, Fred Astaire, Joan Crawford, Katharine Hepburn, Mae West i Marlene Dietrich[192].

Ninoczka[edytuj | edytuj kod]

Greta Garbo i Melvyn Douglas w filmie Ninoczka (1939)

Przedostatnią produkcją, w której wystąpiła Garbo, była komedia Ninoczka (reż. Ernst Lubitsch)[193]. Ze względu na przypiętą łatkę „trucizny box office’u” Mayer obniżył jej wynagrodzenie, wypłacając jednorazowo honorarium w wysokości 250 tys. dolarów[194]. Początkowo w głównej roli miał wystąpić Cary Grant, lecz aktor był zajęty innymi zobowiązaniami filmowymi[195]. W jego miejsce zaangażowano Melvyna Douglasa, z którym Garbo współpracowała na planie Jakiej mnie pragniesz[195]. W trakcie zdjęć aktorka często dyskutowała z reżyserem po niemiecku, który w jej ocenie był zbyt dominujący[193]. Fabuła filmu skupiała się na rosyjskiej dyplomatce (Garbo), przeżywającej w Paryżu miłosną historię[193]. Zdaniem Breta scenariusz Ninoczki, przy którym współpracował Billy Wilder[194], miał zakpić z komunistycznego reżimu oraz z Rosji, a także obalić mit Garbo jako femme fatale[196]. Podobnie jak i w przypadku Anny Christie, film reklamowano na billboardach i zwiastunach kinowych sloganem „Garbo się śmieje”[196]. Po premierze Ninoczka Lubitscha uzyskała entuzjastyczne recenzje, i stała się przebojem kasowym[197]. Krytycy podkreślali w swoich opiniach komediowy zmysł Garbo; Howard Barnes, dla którego Ninoczka była „najbardziej urzekającą komedią roku”, pisał: „Albowiem w tej wesołej burlesce o bolszewikach za granicą wielka aktorka ujawnia wyczucie komizmu odpowiadające w pełni emocjonalnej głębi i tragizmowi jej wcześniejszych triumfów”. Frank Nugent porównywał kamienny wyraz twarzy Garbo i jej pewność siebie na ekranie do Bustera Keatona[198]. Aktorka nie podzielała entuzjazmu przedstawicieli branżowej prasy, uznając, że mogła zagrać lepiej[197].

Ninoczka została nominowana w czterech kategoriach do nagrody Akademii Filmowej, w tym dla najlepszego filmu, a Garbo po raz trzeci uzyskała nominację dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej (przegrywając z Vivien Leigh za kreację Scarlett O’Hary w Przeminęło z wiatrem; reż. Victor Fleming)[199].

Dwulicowa kobieta[edytuj | edytuj kod]

Greta Garbo i Robert Alton w filmie Dwulicowa kobieta (1941)

Po wybuchu II wojny światowej, w grudniu 1939 Garbo przekazała anonimowo datek w wysokości 5 tys. dolarów na rzecz fińskiego funduszu pomocy charytatywnej[200]. Za namową reżysera Zoltana Kordy (pełniącego funkcję agenta brytyjskiego wywiadu MI6) zgodziła się zbierać informację o Axelu Wennerze-Grenie, który figurował na amerykańskiej ekonomicznej czarnej liście i podejrzewany był o kontakty faszystowskie w Stanach Zjednoczonych[u][206]. W pierwszym roku trwania wojny wpływy z filmów z udziałem aktorki spadły. Sukces Ninoczki spowodował, że MGM wycofało się z wcześniejszego pozwolenia na odejście Garbo[207]. Początkowo studio chciało zaangażować aktorkę do dramatu noir Twarz kobiety (1941, reż. George Cukor), jednak Garbo odrzuciła ofertę, tłumacząc, że nie chce grać roli kobiety, która krzywdzi dziecko[208].

Ostatnią produkcją w karierze Garbo była komedia romantyczna Dwulicowa kobieta (1941, reż. George Cukor)[209], za udział w której otrzymała gażę w wysokości 150 tys. dolarów i po raz pierwszy zagrała bez pomocy dublerki, samodzielnie wykonując sceny jazdy na nartach i egzotycznego tańca chica-choca[210]. Jako partnera ekranowego Garbo ponownie wybrała Melvyna Douglasa, mając pozytywne wspomnienia ze współpracy nad Ninoczką[210]. Fabuła Dwulicowej kobiety opowiadała o losach instruktorki narciarstwa (Garbo), która aby odciągnąć swojego męża (Douglas) od kochanki (Constance Bennett) wymyśla siostrę bliźniaczkę[211]. W momencie wejścia na ekrany kin film został potępiony przez Legion Przyzwoitości, który przyznał mu klasyfikację C[212]. Z uwagi na liczne interwencje katolickich organizacji, Dwulicowa kobieta została zakazana w Massachusetts, Missouri i w stanie Nowy Jork. Również w Australii i Nowej Zelandii obraz był krótko wyświetlany[213]. Z kolei jedno ze stowarzyszeń religijnych publicznie nazwało Garbo „szwedzką ladacznicą”[213]. Pod silnym naporem publicznym władze MGM wycofały film z dystrybucji 6 grudnia[213]. Publicznej krytyce przewodził arcybiskup Francis Spellman, który nie szczędził ataków pod adresem Garbo; osobiście udał się do biura MGM, żądając spotkania z dyrekcją i scenarzystami studia[v][213]. W rozmowie z przyjaciółmi aktorka przyznała, że „wykopali mi grób”[213]. MGM zdecydowało o ponownym nakręceniu niektórych scen i poprawieniu scenariusza[214].

Premiera poprawionej wersji Dwulicowej kobiety odbyła się w grudniu 1941. Recenzent „PM” przyznał, że Dwulicowa kobieta zniszczyła symbol i legendę Garbo: „Fabuła w gorączkowym dążeniu do zamaskowania własnej pustki, jałowości i braku jakichkolwiek subtelnych uczuć zmienia Garbo w błazna, komediantkę, małpę na kiju”. W podobnym tonie pisał „Time”, nazywając film „absurdalnym wyborem roli dla Grety Garbo”. W ocenie „New York Herald Tribune” Dwulicowa kobieta była „jedną z mniej korzystnie dobranych ról w jej karierze”[215]. Mimo nieprzychylnych recenzji film osiągnął umiarkowany sukces kasowy (zyski zwróciły się w dwójnasób)[216][217].

Rezygnacja z kariery aktorskiej[edytuj | edytuj kod]

The Campanile, w którym Garbo mieszkała od 1952 do 1990[218]

W opinii biografów Garbo początkowo nie zamierzała rezygnować z kariery aktorskiej[219]. Po przeczytaniu nieprzychylnych recenzji ostatniego filmu postanowiła zrobić przerwę do czasu zakończenia wojny (bliska przyjaciółka Mercedes de Acosta twierdziła, że Garbo podjęła decyzję o definitywnym zakończeniu kariery)[217]. W styczniu 1942 aktorka wpłaciła anonimowo 10 tys. dolarów na fundusz imienia Carole Lombard, która zginęła w katastrofie lotniczej, pełniąc misję patriotyczną, oraz wysłała do Clarka Gable’a (ówczesnego męża zmarłej aktorki) list kondolencyjny[220]. Także w 1942 występowała u boku Henry’ego Halla w wojskowym ośrodku szkoleniowym Catterick Garrison dla armii brytyjskiej[221]. Aktorka wyrażała zainteresowanie rolą w anglojęzycznej wersji filmu The Girl from Leningrad, opowiadającej o radzieckiej bojowniczce ruchu oporu z czasów wojny zimowej[222]. Początkowo Garbo podpisała kontrakt i otrzymała od MGM 70 tys. dolarów, jednak zdecydowała się wycofać z projektu, a wypłaconą pierwszą część gaży poleciła wytwórni przekazać na fundusz obligacji wojennych[223].

Podczas pobytu w Nowym Jorku, za namową Barbary Barondess, zainteresowała się kolekcjonowaniem obrazów i antyków[224]. Pod koniec września 1946 aktorka dostała propozycję występu w kryminalnym dramacie sądowym Akt oskarżenia (reż. Alfred Hitchcock). W opinii Breta Garbo poważnie rozważała przyjęcie oferty, lecz ostatecznie wycofała się z projektu (zaangażowano Alidę Valli)[225]. W pierwszej połowie 1947 aktorka udała się do Londynu, gdzie w towarzystwie ówczesnego premiera Anglii Clementa Attlee zjadła obiad, po czym odbyła spotkanie z Winstonem Churchillem. Zdaniem biografów dotyczyło ono raportów ze współpracy Garbo z MI6 (protokół ze spotkania przechowywany jest w skarbcu Imperial War Museum)[226].

Greta Garbo w trakcie podpisywania dokumentu nadającego jej amerykańskie obywatelstwo (1951)

Tennessee Williams bezskutecznie namawiał aktorkę do przyjęcia roli Blanche w filmowej wersji Tramwaju zwanego pożądaniem (1951, reż. Elia Kazan) i sztuce The Pink Bedroom[227][228]. Zoltan Korda oferował jej udział w filmie Dwugłowy orzeł (projektu nie zrealizowano) oraz w sztuce Trzy siostry autorstwa Antona Czechowa, lecz z uwagi na paniczny lęk przed publicznymi występami aktorka nie przyjęła propozycji[229]. Billy Wilder nosił się z zamiarem realizacji filmu osnutego wokół postaci Nieznajomej z Sekwany, lecz Garbo i tę ofertę odrzuciła[229]. Aktorka wyrażała chęć zagrania Kolombiny w Pajacach, jednak pomysł zaniechano z powodu braku zainteresowania[229]. Wśród innych ofert odrzuconych przez Garbo (bądź niezrealizowanych) były między innymi: The Lost Moment[230] i Księżna de Langeais (aktorka przeszła zdjęcia próbne, które odnaleziono w 1990)[231].

9 lutego 1951 Garbo otrzymała amerykańskie obywatelstwo[232]. Z tej okazji aktorka wyjątkowo wyraziła zgodę na możliwość zrobienia zdjęcia w trakcie składania podpisu na dokumencie, zasłaniając twarz woalką[233]. W latach 50. odrzuciła ofertę występu w dwóch programach telewizyjnych – This is Show Business stacji CBS i The Kate Smith Hour w NBC. Za udział w nich proponowano jej honorarium w wysokości 45 tys. dolarów[233]. Wiosną 1955 Amerykańska Akademia Sztuki i Wiedzy Filmowej przyznała aktorce Oscara za całokształt twórczości. Statuetkę w imieniu Garbo odebrała Nancy Kelly[234][235].

21 października 1963 na zaproszenie pierwszej damy Jackie Kennedy Garbo gościła w Białym Domu (wcześniej trzykrotnie odmówiła)[236]. Od tego czasu pozostawała w przyjacielskich stosunkach z pierwszą damą[237]. W 1964 aktorka odrzuciła propozycję udziału w komedii The Trouble with Angels (1966, reż. Ida Lupino)[237]. Garbo, której majątek w 1964 szacowano na sumę 15 milionów dolarów, inwestowała w kolekcję obrazów i antyków. Czerpała także zysk w wysokości 20 tys. dolarów miesięcznie z tytułu wynajmu nieruchomości[238].

Ostatnie lata, śmierć i pogrzeb[edytuj | edytuj kod]

Grób Grety Garbo na cmentarzu Skogskyrkogården w Sztokholmie (sierpień 2010)

W marcu 1971 aktorka udała się do Rzymu, gdzie odbyła spotkanie z reżyserem Luchino Viscontim, który zaproponował jej epizodyczną rolę we francusko-włoskiej ekranizacji powieści W poszukiwaniu straconego czasu[239][240]. „Time” opisywał to jako zwiastun największego powrotu od czasu zapowiedzi generała Douglasa MacArthura[241]. Z uwagi na duże koszta finansowe produkcję filmu zaniechano[239]. Większość wolnego czasu Garbo spędzała na spacerowaniu, oglądaniu wystaw sklepowych i wizytach w galerii[239]. W 1974 producent William Frye złożył aktorce propozycję udziału w filmie katastroficznym Port lotniczy 1975 (reż. Jack Smight). Po kilku dniach wahań Garbo odrzuciła ofertę, a jej miejsce w obsadzie zajęła Gloria Swanson[242]. W tym samym roku aktorka została sfilmowana podczas jednego ze spacerów (bez swojej wiedzy) przez operatora Jacka Deveau, a zdjęcia wykorzystano w gejowskim filmie pornograficznym Adam & Yves (reż. Peter de Rome)[243]. W lipcu 1975 Garbo po raz ostatni odwiedziła Szwecję, gdzie spotkała się ze znajomymi i wzięła udział w recitalu Birgit Nilsson. Aktorkę, wbrew jej woli, sfotografowano, przez co ponownie zaczęła otrzymywać oferty występów w filmach, lecz wszystkie z nich odrzuciła[244].

W styczniu 1984 pomyślnie przeszła zabieg częściowej mastektomii po tym, gdy wykryto u niej raka piersi[245]. W marcu 1987, w wyniku potknięcia się o odkurzacz, aktorka skręciła staw skokowy, przez co na pewien czas musiała ograniczyć spacery. Od tamtej pory poruszała się o lasce[246]. W kwietniu 1988 król Szwecji Karol XVI Gustaw i królowa Sylwia spotkali się z Garbo przy okazji oficjalnej wizyty w Nowym Jorku. Spotkanie odbyło się w mieszkaniu aktorki, bez udziału przedstawicieli prasy[246]. W sierpniu 1988 Garbo doznała lekkiego zawału serca, lecz zbagatelizowała objawy[246]. 5 stycznia 1989 przyjęto ją na oddział w New York Hospital z powodu silnych dolegliwości bólowych. Lekarze zdiagnozowali niewydolność nerek, jednak aktorka odmówiła leczenia i wróciła do domu, gdzie przez kilka miesięcy regularnie odwiedzała ją prywatna pielęgniarka[247]. Kiedy stan jej zdrowia pogorszył się (wystąpiło zapalenie uchyłków jelita grubego), trzy razy w tygodniu jeździła na dializy do The Rogosin Institute[248]. 11 kwietnia 1990 Garbo ponownie przyjęto na oddział New York Hospital, gdzie ulokowano ją w prywatnej sali. Zmarła 15 kwietnia, w Niedzielę Wielkanocną, o godzinie jedenastej trzydzieści przed południem w wyniku zapalenia płuc[249]. Miała 84 lata[250].

Zwłoki aktorki poddano kremacji i umieszczono w magazynie. 17 kwietnia w Campbell’s Funeral Home odbyło się nabożeństwo żałobne z udziałem krewnych i przyjaciół[250]. Po jej śmierci „The New York Times” nazwał Garbo „największą ekranową odtwórczynią ról kobiet cierpiących”[251]. Cały majątek (szacowany na ponad 32 miliony dolarów) aktorka przepisała swojej siostrzenicy Gray Reisfield[w][253]. W 1999 (po kilkuletnich bataliach prawnych) prochy Garbo pochowano na cmentarzu leśnym Skogskyrkogården w Sztokholmie[250].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Osobowość, zainteresowania[edytuj | edytuj kod]

Greta Garbo z matką Anną Lovisą Gustafsson (1939)
Greta Garbo grająca w shuffleboard na pokładzie statku (lata 50.)

Od wczesnych lat młodości aktorka przejawiała patologiczną awersję do przemocy i sprzeczek. Wpływ na to miało zdarzenie z dzieciństwa, gdy jej ojciec pod wpływem alkoholu wdał się w bójkę z jednym z mężczyzn[254]. Po jego śmierci Garbo stała się zaborcza, panicznie bojąc się utraty matki i siostry. Niejednokrotnie odwracała uwagę i odciągała matkę, gdy ta rozmawiała z sąsiadkami na ulicy[24]. W opinii biografów była zamknięta w sobie i z trudem nawiązywała znajomości, zwłaszcza w okresie nauki w Królewskim Teatrze Dramatycznym (1922–1924). Brak wykształcenia powodował u niej zakompleksienie i nieśmiałość. Paranoiczny lęk sprawiał, że na spacerach często musiał towarzyszyć jej ktoś z przyjaciół[255]. Wraz z rozwojem kariery filmowej Garbo zaczęła unikać przedstawicieli prasy, odmawiała udzielania wywiadów, znikała z planów zdjęciowych i zamykała się w pokojach[256]. Odrzucała wszelkie zaproszenia na bankiety, premiery oraz inne uroczystości[257]. Nigdy nie otwierała korespondencji od fanów[258]. Jedyny autograf dała 10-letniej dziewczynce, która wręczyła jej album ze zdjęciami i wycinkami prasowymi[259]. Często posługiwała się pseudonimami (między innymi „Alice Smith”, „Mary Jones”, „Harriet Brown”) i kamuflującym przebraniem, aby zachować anonimowość[260]. Miała w zwyczaju przerywać zdjęcia, gdy ktoś podpatrywał jej grę na planie[261]. W przeciwieństwie do ówczesnych gwiazd kina Garbo słynęła z oszczędnego trybu życia. Prawie w ogólnie nie wydawała na stroje i biżuterię, nigdy też nie przyjmowała gości w swoich domach. Posiadała tylko jeden samochód – model używanego Packarda[262].

Po przejściu na filmową emeryturę Garbo prowadziła samotny, aczkolwiek aktywny tryb życia. Od przyjaciół wymagała aby zwracali się do niej Harriet Brown[263]. Często podróżowała i udzielała się towarzysko w gronie przyjaciół, których krąg stanowiły wyłącznie osoby spoza środowiska aktorskiego[264]. Nie występowała publicznie i wytrwale unikała rozgłosu, którego nie znosiła[265]. Jej nieodłącznymi atrybutami były gazeta i kapelusz, którymi zasłaniała twarz, gdy chciano jej zrobić zdjęcie[264]. W 1971 przyznała w rozmowie z jednym z przyjaciół, że cierpi na depresję[266]. Zdaniem Barry’ego Parisa mogły to być zaburzenia afektywne dwubiegunowe[266]. W jednym z wywiadów z 1933 stwierdziła: „Jestem bardzo szczęśliwa w jednej chwili, a w następnej nic mi nie zostało”[266]. Jeszcze w trakcie kariery filmowej u Garbo zdiagnozowano problemy psychologiczne, wynikające z dużej nieśmiałości, brakiem umiejętności komunikowania się z nieznajomymi oraz obsesyjnym lękiem przed tłumem[199]. Uważała, że smutek nigdy jej nie opuszcza, i będzie jej towarzyszył do końca życia[267].

Greta Garbo była bardzo dobrą pływaczką i aktywnie uprawiała ten sport od wczesnego dzieciństwa do 80 roku życia[14]. W latach 40. zainteresowała się kolekcjonowaniem dzieł sztuki i antyków[224]. W jej zbiorach znajdowały się płótna między innymi Auguste’a Renoira, Georgesa Rouaulta, Pierre’a Bonnarda i Wassilego Kandinsky’ego[268]. Nigdy nie wyraziła zgody na złożenie podpisu na dokumentach i pokwitowaniu dostawy w obawie, że marszand sprzedałby jej autograf kolekcjonerom za dużą sumę[224]. Obsesyjnie interesowała się również witaminami i miksturami, bojąc się, że umrze młodo, podobnie jak jej siostra i Mauritz Stiller. Mimo tego nigdy nie porzuciła tytoniu, wypalając do dwóch paczek dziennie (w latach 70. przerzuciła się na beznikotynowe)[269]. Jej ulubioną rozrywką były spacery[239], którymi wzbudzała zainteresowanie fotoreporterów, mediów i mieszkańców Nowego Jorku[270].

Romanse[edytuj | edytuj kod]

John Gilbert i Greta Garbo w filmie Królowa Krystyna (1933)
„Kochanka, o której marzy każdy mężczyzna. Przy niej miało się wrażenie, że nawet jeśli grzeszy się w wyobraźni, to przynajmniej można sobie pogratulować nienagannego gustu.”

Orientacja seksualna aktorki jest przedmiotem dyskusji biografów, którzy opisują ją jako biseksualistkę i lesbijkę[271][272]. W 1922 Garbo miała krótki romans z Maxem Gumpelem, reprezentantem Szwecji w piłce wodnej. Po zakończeniu związku pozostali przyjaciółmi do końca życia, a aktorka zachowała na pamiątkę podarowany jej przez Gumpela pierścionek[273]. W trakcie dwuletniej nauki w Królewskim Teatrze Dramatycznym romanse Garbo miały charakter lesbijski. Do jej partnerek należały Mona Mårtenson, Vera Schmiterlöw i Mimi Pollak, z czego najgłębsza więź łączyła ją z Pollak[272]. W trakcie realizacji filmu Zatracona ulica (1925) w Berlinie, aktorka nawiązała krótki romans z francuską wokalistką Marianne Oswald[274]. Związana była również ze szwedzkim tłumaczem Svenem-Hugo Borgiem, pełniącym także rolę jej ochroniarza i powiernika[275].

Na planie Symfonii zmysłów (1926) Garbo związała się z partnerem ekranowym Johnem Gilbertem, z którym w ciągu kariery czterokrotnie współpracowała[276]. Ich romans uważa się za jeden z najgłośniejszych w XX wieku[277]. Gilbert, w przeciwieństwie do aktorki, miał opinię osoby aroganckiej, wybuchowej, zmagającej się z uzależnieniem od alkoholu i nadużywającej przemocy. Garbo zamieszkała w rezydencji aktora przy Tower Grove Road 1400, który poddano remontowi, zgodnie z jej sugestiami[278]. W 1926, gdy do prasy przedostały się pogłoski na temat rzekomego ślubu pary, Garbo zaczęła otrzymywać setki listów od fanów, którzy wyrażali swój sprzeciw wobec Gilberta, mającego opinię kobieciarza[90]. Spekulowano o ciąży aktorki, która miała poddać się aborcji lub poronić. Biografowie nie dawali wiary tym przypuszczeniom, przywołując jako dowód macierzyńskie instynkty Garbo i jej pragnienie posiadania dzieci[x][280]. Aktorka tuzin razy odrzucała oświadczyny Gilberta w trakcie trwania ich związku[281]. Gdy para się rozstała, a Garbo wyprowadziła się z jego domu[282], do ścisłego grona przyjaciół aktorki należeli jedynie biseksualiści i geje[283].

W 1927 Garbo miała romans z aktorką Lilyan Tashman[284]. Przypisywano jej również zażyłość z księciem Sigvardem, która miała mieć miejsce w trakcie podróży statkiem ze Stanów Zjednoczonych do Szwecji w grudniu 1928[285]. Podczas trwania zdjęć do filmu Pokusa (1929) Garbo miała krótki romans z Nilsem Astherem, którego oświadczyny również odrzuciła[286]. W styczniu 1930 Garbo spotykała się z Fifi D’Orsay, lecz zakończyła znajomość gdy dowiedziała się, że partnerka za jej plecami rozmawia z prasą na temat ich znajomości[287]. W 1931 poznała Mercedes de Acostę, z którą połączył ją sporadyczny i niestabilny romans (część biografów uważała, że ich znajomość opierała się jedynie na przyjaźni)[288]. Zarówno Garbo, jak i de Acosta pozostały przyjaciółkami przez prawie trzydzieści lat. W tym czasie Garbo napisała do niej 181 listów i telegramów (obecnie przechowywanych w Rosenbach Museum and Library w Filadelfii)[289]. Od sierpnia do listopada 1933 aktorka spotykała się z bokserem Maxem Bearem[290]. W trakcie zdjęć do Damy kameliowej (1936) Garbo spędzała wolny czas z brytyjskim dyrygentem Leopoldem Stokowskim, z którym odbyła między innymi podróż po Europie[291]. Mimo że ich relacja miała charakter platoniczny, prasa aktywnie informowała o ślubie pary[292], podobnie jak o romansie aktorki z Gilbertem Rolandem w pierwszej połowie lat 40.[293] Erich Maria Remarque przyznawał się w swoich dziennikach do romansu z Garbo w 1941[294]. Cecil Beaton opisywał swoje relacje z aktorką w 1947 i 1948[295], jednak w rzeczywistości nie łączył ich fizyczny związek[296].

Filmografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Filmografia Grety Garbo.

W trwającej 21 lat karierze Garbo wystąpiła w 29 filmach fabularnych[297].

W 1932 notowana była w pierwszej dziesiątce najbardziej dochodowych amerykańskich aktorek[298]. Jedenaście filmów z jej udziałem zestawianych było w pierwszej dziesiątce podsumowań roku w amerykańskim box offisie. Sześć filmów, w których Garbo wzięła udział, nominowanych było przynajmniej do jednego Oscara w każdej kategorii. Również sześć produkcji z udziałem aktorki, po uwzględnieniu inflacji, przekroczyło sumę stu milionów dolarów dochodu z biletów na rynku krajowym[299].

Trzy z jej filmów: Symfonia zmysłów (1926), Ludzie w hotelu (1932) i Ninoczka (1939) wpisano do National Film Registry[300].

Spuścizna[edytuj | edytuj kod]

Gwiazda Grety Garbo na Hollywoodzkiej Alei Gwiazd (1991)
Postać Grety Garbo w animacji Hollywood Steps Out (1941)
Bar Greta Garbo w Tiranie w Albanii (wrzesień 2005)
Rzeźba przedstawiająca Gretę Garbo, mieszcząca się w studiu filmowym Filmstaden (2008)
Plac imienia Grety Garbo w Sztokholmie (2009)
Pomnik upamiętniający aktorkę w Sztokholmie (2009)
Ulica imienia Grety Garbo w berlińskiej dzielnicy Pankow (2011)
Czapka Grety Garbo na aukcji Bukowskis (2015)
Fartuch Grety Garbo na aukcji Bukowskis (2015)

Greta Garbo uznawana jest za jedną z największych i najwybitniejszych gwiazd filmowych w historii kinematografii[301] oraz jedną z legend i ikon okresu „Złotej Ery Hollywood[302]. Przez większą część swojej kariery była najlepiej zarabiającą aktorką w MGM, co czyniło z niej „najważniejszą prestiżową gwiazdę”[303]. Bette Davis przyznawała: „W jej instynkcie, mistrzostwie w panowaniu nad maszyną, tkwiły istne czary. Nie umiem przeanalizować gry tej kobiety. Wiem tylko, że nikt inny nie pracował przed kamerą tak efektywnie”[251]. Historyk filmu Ephraim Katz twierdził, że „ze wszystkich gwiazd, które kiedykolwiek rozpalały wyobraźnię widzów, żadna z nich nie posiadała magnetyzmu i mistyki równej Garbo. «Boska», «wymarzona księżniczka wieczności», «Sarah Bernhardt filmów», to tylko niektóre z cytatów autorów opisujących ją przez lata… Grała bohaterki, które były jednocześnie zmysłowe, czyste, powierzchowne i głębokie, cierpiące i pełne nadziei, znużone światem i inspirujące życiem”[304]. Rex O’Malley, który wystąpił z aktorką w Damie kameliowej (1936), przyznawał, że „ona nie gra, ona żyje swoimi rolami”[305]. Według Davida Breta jej kreacje, chociaż różnorodne, odzwierciedlały całą gamę nastrojów, emocji i bogatą mimikę, niejednokrotnie przyćmiewając na ekranie partnerów filmowych[306]. Zdaniem biografa „Garbo jest postacią niepowtarzalną, nie do zastąpienia. Żadna aktorka nie otarła się nawet o szansę jej przewyższenia i żadnej się to nie uda. Z jej gry przeziera taka głębia emocji, że publiczność widzi na wskroś jej duszę”[251]. W opinii większości krytyków gra aktorska Garbo wielokrotnie pokonywała słabość fabuły i dialogu[307]. Ernest Hemingway przedstawił wyimaginowany portret aktorki w książce Komu bije dzwon (1940)[308].

W 1937 Garbo została uhonorowana medalem Litteris et Artibus, jednym z najbardziej prestiżowych szwedzkich odznaczeń. Przyznał go jej król Gustaw V. Aktorka odmówiła udziału w ceremonii z obecnością publiczności, wskutek czego medal wysłano pocztą[184]. 8 lutego 1960, w uznaniu za wkład w przemysł filmowy, Garbo otrzymała gwiazdę na Hollywoodzkiej Alei Gwiazd, która mieści się przy 6901 Hollywood Boulevard[309]. 2 listopada 1983 król Szwecji Karol XVI Gustaw nadał aktorce jeden z najbardziej prestiżowych tytułów Komandora Królewskiego Orderu Gwiazdy Polarnej. Wręczenie orderu odbyło się w Nowym Jorku przez Wilhelma Wachtmeistera, ambasadora Szwecji w Stanach Zjednoczonych[310]. Garbo uznawana jest za symbol seksu lat 20. i 30. XX wieku[311]. W latach 80. aktorka trafiła do Księgi rekordów Guinnessa jako najpiękniejsza kobieta jaka kiedykolwiek żyła[312].

Wizerunek Grety Garbo na znaczku pocztowym w Rumunii, wydanym z okazji setnej rocznicy urodzin aktorki (2005)

Dom towarowy PUB w Sztokholmie jest jednym z głównych miejsc odwiedzanych przez fanów Garbo. W witrynie działu kapeluszy po dziś dzień znajdują się zdjęcia aktorki wraz z reprodukcjami dokumentacji związanej z jej pracą tam, łącznie z wypowiedzeniem, opatrzonym własnoręcznym podpisem[313]. Postać Garbo występuje w kreskówce Hollywood Steps Out (1941, reż. Tex Avery)[314]. Billy Wilder złożył hołd aktorce w wyreżyserowanym przez siebie dramacie noir Bulwar Zachodzącego Słońca (1950), gdzie w jednej ze scen Norma Desmond (Gloria Swanson) wspomina Garbo jako jedną z najwybitniejszych aktorek kina[229]. W 1984 Sidney Lumet zrealizował komediodramat Garbo mówi, w którym przedstawił historię chorej na raka kobiety (Anne Bancroft), pragnącej przed śmiercią poznać aktorkę[244]. W 2010 dramaturg Frank McGuinness napisał przebojową sztukę Greta Garbo Comes to Donegal, której premiera odbyła się w styczniu 2010 w londyńskim Tricycle Theatre. W tytułowej roli wystąpiła Caroline Lagerfelt[315]. Podstawą do napisania historii była wizyta Garbo na zamku Glenveagh w Donegal w 1975[244].

W 1950, w ankiecie przeprowadzonej przez „Variety”, Garbo ogłoszono najlepszą aktorką półwiecza[316]. W 1987 magazyn „People” uznał Garbo i Cary’ego Granta za „największe gwiazdy filmowe”[317]. W 1996 nazwisko aktorki zostało zamieszczone na 25. miejscu w rankingu „100 największych gwiazd filmowych wszech czasów”, przygotowanym przez tygodnik „Entertainment Weekly[318]. W 1999 American Film Institute sklasyfikował Garbo na 5. pozycji w rankingu „największych aktorek wszech czasów” (The 50 Greatest American Screen Legends)[1].

Greta Garbo była bohaterką wielu filmów dokumentalnych, przedstawiających jej osobę i karierę: Garbo (1969, prowadzenie: Joan Crawford), The Divine Garbo (1990, reż. Susan F. Walker, wyświetlany krótko po śmierci aktorki, prowadzenie i narracja: Glenn Close), Garbo and Gilbert (1997, reż. Jonathan Martin, narracja: Robert Powell), Greta Garbo: A Lone Star (2001, reż. Steve Cole, narracja: Melvyn Bragg, Lauren Bacall) oraz wyprodukowany przez Turner Classic Movies z okazji setnej rocznicy urodzin aktorki Garbo (2005, reż. Kevin Brownlow, narracja: Julie Christie)[319].

We wrześniu 2005, z okazji przypadającej setnej rocznicy urodzin aktorki, poczty Stanów Zjednoczonych i Szwecji wydały wspólnie znaczek pocztowy z wizerunkiem Garbo[320]. 6 kwietnia 2011 Szwedzki Bank Narodowy poinformował o wprowadzeniu do obiegu banknotu o nominale 100 koron z wizerunkiem Garbo od roku 2014–2015[321].

Nagrody i nominacje[edytuj | edytuj kod]

Garbo w filmie Dama kameliowa (1936), za występ w którym otrzymała NYFCC Award (na zdjęciu z Robertem Taylorem)

W przekroju swojej kariery filmowej Greta Garbo była trzykrotnie wyróżniana nominacją do nagrody Akademii Filmowej w kategorii dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej[322]. W 1936 i 1937 aktorka była dwukrotną laureatką nagrody przyznawanej przez Stowarzyszenie Nowojorskich Krytyków Filmowych za kreacje w filmach Anna Karenina (1935) i Dama kameliowa (1936)[323]. Wiosną 1955, podczas 27. ceremonii wręczenia Oscarów w Pantages Theatre, Garbo otrzymała Oscara za całokształt twórczości. Odmówiła udziału w uroczystości oraz nagrania krótkiego filmiku z podziękowaniami. W jej imieniu statuetkę odebrała Nancy Kelly, która następnie przekazała ją na przechowanie Minnie Wallis. Aktorka upomniała się o nagrodę dwa lata później[235]. W 1957, za „wybitny wkład w sztukę filmową”, Garbo otrzymała George Eastman Award[324].

Garbo jest również trzykrotną laureatką nagrody przyznawanej przez National Board of Review w kategorii Best Acting (Dama kameliowa; 1936, Ninoczka; 1939 i Dwulicowa kobieta; 1941)[325].

Rok Nagroda Kategoria Nominacja za Wynik Źródło
1930 Nagroda Akademii Filmowej Najlepsza aktorka pierwszoplanowa Anna Christie, Romans Nominacja [132]
1936 Nagroda Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych Najlepsza aktorka Anna Karenina Wygrana [326]
1937 Dama kameliowa Wygrana [184]
1938 Nagroda Akademii Filmowej Najlepsza aktorka pierwszoplanowa Nominacja
1940 Ninoczka Nominacja [199]
1955 Oscar Honorowy Całokształt twórczości Wygrana [235]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Największym aktorem, w tym samym rankingu, ogłoszono Humphreya Bogarta, a aktorką Katharine Hepburn (osobno aktorki i aktorzy)[1].
  2. Niektórzy biografowie twierdzili, że nazwisko rodziny pisano „Gustafson”. Z kolei na wczesnych szwedzkich afiszach pojawiała się wersja „Gustavson”. W akcie urodzenia Garbo i w umowie o pracę w PUB (którą przyszła aktorka własnoręcznie podpisała) oraz w akcie zgonu jej ojca widnieje nazwisko Gustafsson[2].
  3. Była to trzypokojowa czynszówka bez większych wygód. Budynek został zburzony w 1972[5].
  4. Z zachowanych dzienników i świadectw szkolnych wynika, że Garbo otrzymywała oceny A z zachowania, dyscypliny, koncentracji, religii, czytania, pisania i arytmetyki, natomiast oceny B dostawała z wychowania plastycznego i gimnastyki[11].
  5. Za zarobione pieniądze Gustafsson kupowała jedzenie starszym sąsiadkom z Blekingegatan, z wyjątkiem jednej z nich, której okna często oblewała wodą z piaskiem[16].
  6. W lutym 1917 Gustafsson wyruszyła z koleżanką Elizabeth Malcom do siedziby wytwórni Nordisk mieszczącej się na wyspie Lidingö. Ponieważ granica wieku dla statystów wynosiła 18 lat, obydwie użyły bardziej krzykliwego makijażu. Nie mając pieniędzy na przedostanie się przez most z płatnym przejazdem, postanowiły przejść przez zamarzniętą cieśninę, lecz gwałtowna śnieżyca zmusiła obydwie do wycofania się i powrotu do domu[17].
  7. Było to ważne i prestiżowe wydawnictwo, które wręczano klientom odwiedzającym sklep, a pięćdziesiąt tysięcy egzemplarzy rozsyłano osobom ze Szwecji, składającym zamówienia drogą pocztową[26].
  8. W En Lyckoriddare wystąpiły obie siostry Gustafsson – Greta w roli dziewicy, natomiast Alva jako służąca[28].
  9. Przygotowując się do roli Grabo otrzymała polecenie od reżysera aby schudła dwadzieścia funtów. W tym celu aktorka kładła się nago na podłodze pod gorącym prysznicem. Co noc bandażowała również swoje nogi (zwłaszcza wokół kostek), które były zbyt pulchne[42].
  10. W późniejszych latach powstało wiele hipotez dotyczących zmiany nazwiska przez aktorkę. Pomysł ten przypisywała sobie Miami Pollak, podobnie jak i Carl Brisson. Z kolei Stiller utrzymywał, że nazwisko pochodziło od pierwszych liter zdania, które zanotował w rozmowie z dziennikarzem, omawiając styl gry Garbo. Najprawdopodobniejsza wersja zakłada, że aktorka sama wymyśliła sobie nazwisko, powstałe w wyniku zabawy słowami[44].
  11. 21 kwietnia, cztery dni po rozpoczęciu zdjęć, w wieku 23 lat zmarła starsza siostra Garbo, Alva. Według większości źródeł przyczyną zgonu była gruźlica[76], choć wymieniano także chłoniak[77]. Jej przedwczesna śmierć odcisnęła silne piętno na aktorce[78]. Alva, podobnie jak i młodsza siostra, zmieniła urzędowo nazwisko na Garbo i zamierzała rozpocząć karierę filmową za oceanem[76].
  12. Garbo nie lubiła tego filmu, uważając, że jego historia to „coś okropnego” i „wszystko jest takie paskudne”. Była zdania, że jej występ był poniżej krytyki. W opinii Breta niechęć aktorki do Kusicielki wynikała z dwóch przykrych wydarzeń, mających miejsce w trakcie realizacji: śmierci starszej siostry Alvy i zwolnienia Stillera[82].
  13. W rzeczywistości Garbo wyjechała z Borgiem do nowo wybudowanego kurortu La Quinta w hrabstwie Riverside. Aktorka wynajęła trzypokojowy domek w La Casa, do którego w późniejszych latach wielokrotnie wracała[92].
  14. Nowa umowa z MGM została zawarta z mocą wsteczną od 1 stycznia, aby aktorka mogła odliczyć utracone dochody w okresie zawieszenia. Początkowo zarabiała 3 tys. dolarów, lecz w późniejszym czasie wynagrodzenie miało wzrosnąć do 5 tys. Garbo była pierwszą hollywoodzką aktorką, której pensje wypłacano przez pięćdziesiąt dwa tygodnie w roku[94].
  15. Boska kobieta jest jedynym filmem w dorobku Garbo (pomijając wczesne szwedzkie produkcje En Lyckoriddare; 1921 i Kärlekens ögon; 1922), który nie zachował się do czasów współczesnych. Odnaleziono jedynie jego dziewięciominutowy fragment[102].
  16. W czerwcu 1929 Thalberg dołączył Garbo (będącą w owym czasie najbardziej kasową aktorką w MGM) do obsady nagrywanego częściowo w technicolorze dźwiękowego musicalu Hollywood Revue (reż. Charles F. Reisner), którego fabuła skupiała się na prezentacji najważniejszych osób wytwórni. Aktorka odmówiła udziału, tłumacząc, że nie ma ochoty występować w układzie taneczno-muzycznym[119].
  17. Premiera niemieckojęzycznej wersji Anny Christie (reż. Jacques Feyder), której zwolenniczką była Garbo[123], odbyła się 2 grudnia 1930 w Kolonii[124]. Film porównywano do musicalu Opera za trzy grosze (1931, reż. Georg Wilhelm Pabst) i dramatu Błękitny anioł (1930, reż. Josef von Sternberg)[123].
  18. 17 października 1932 (w piętnastą rocznicę śmierci Hari) żyjący krewni tancerki pozwali MGM do sądu za przedstawienie jej w filmie jako morderczyni[144]. Brytyjscy cenzorzy zagrozili, że nie dopuszczą do dystrybucji filmu w Anglii, jeśli wytwórnia nie zmieni zakończenia. W ramach zawartej ugody MGM przystało na żądania krewnych i cenzorów[145].
  19. Selznick nie był zwolennikiem realizacji nowej wersji Anny Kareniny, uważając, że dramaty kostiumowe są nieopłacalne. Sugerował Garbo rolę Judith Traherne, bohaterki Mrocznego zwycięstwa, sztuki wystawianej w listopadzie 1934, która okazała się sukcesem[168]. Aktorka nie była zainteresowana projektem[169], a udział w filmowej wersji wzięła Bette Davis[170].
  20. Dama kameliowa należała do ulubionych filmów Adolfa Hitlera, który posiadał jej własną kopię. Garbo przyznała: „Tak bym chciała włożyć którąś z sukien Marguerite Gautier, wejść do Reichstagu i zastrzelić tego bydlaka!”[184].
  21. Z początkiem lutego 1940 Garbo w towarzystwie Gayelorda Hausera i Freya Browna wynajęła dwa apartamenty w Palm Beach, gdzie nawiązała kontakt z Wennerem-Grenem (którego poznała podczas wcześniejszej wizyty w Sztokholmie)[201]. Przemysłowiec zaprosił całą trójkę do swojej posiadłości na Hog Island. Przez dziesięć dni Garbo odbywała rozmowy, które następnie relacjonowała Williamowi Stevensonowi. 28 lutego aktorka zakończyła swoją pierwszą misję[202]. Kontynuowała obserwację szwedzkiego przemysłowca w lipcu i odbyła z nim kilka spotkań w Nowym Jorku[203]. Ostatnią misję wykonała w grudniu 1941, kiedy to udała się do Meksyku. Treści raportów ani charakter wylotu pozostają nieznane[204]. Po przejściu na filmową emeryturę kontynuowała współpracę z MI6, donosząc o podejrzanych zdarzeniach w życiu towarzyskim; przekazała Dagowi Hammarskjöldowi listę osób pracujących w Sztokholmie, podejrzanych o prohitlerowskie sympatie[205].
  22. Biografowie aktorki twierdzili, że Spellman obrał sobie za cel atak na Garbo w obawie, że aktorka ujawni seksualne tajemnice na jego temat. Dziennikarz Michelangelo Signorile nazwał go „jednym z najbardziej osławionych, potężnych i nienasyconych seksualnie homoseksualistów w historii amerykańskiego Kościoła katolickiego”[212].
  23. Ze zorganizowanej 13 listopada 1990 aukcji uzyskano dochód w wysokości 20 milionów dolarów. Połowę tej kwoty stanowiły dwa płótna Renoira. Część skupujących pamiątki i rzeczy po Garbo płaciła po zawyżonych cenach tylko dlatego, że należały one do aktorki[252].
  24. W późniejszych latach wielokrotnie przywoływano temat ciąży Garbo, która w 1933 miała mieć dziecko z Maxem Gumpelem. Z kolei w 1935 spekulowano, że aktorka przerwała ciążę, choć w rzeczywistości poddała się zabiegowi operacyjnemu z powodu schorzenia ginekologicznego. W październiku 1938, płynąc promem ze Szwecji do Nowego Jorku, Garbo pomogła w przyjęciu porodu. Przez następne kilka dni podróży codziennie spędzała po kilka godzin w towarzystwie matki i jej nowo narodzonego dziecka[279].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c American Film Institute: Afi’s 50 Greatest American Screen Legends (ang.). American Film Institute. [dostęp 2019-04-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-05-26)].
  2. Bret 2015 ↓, s. 493.
  3. a b c d Bret 2015 ↓, s. 11.
  4. a b c Bret 2015 ↓, s. 13.
  5. a b c d Bret 2015 ↓, s. 12.
  6. Bret 2015 ↓, s. 14.
  7. Bret 2015 ↓, s. 14–15.
  8. Bret 2015 ↓, s. 24.
  9. a b c Bret 2015 ↓, s. 15.
  10. Swenson 1997 ↓, s. 24.
  11. a b c Bret 2015 ↓, s. 16.
  12. Bret 2015 ↓, s. 16–17.
  13. a b Bret 2015 ↓, s. 17.
  14. a b c Bret 2015 ↓, s. 18.
  15. a b Bret 2015 ↓, s. 19.
  16. Bret 2015 ↓, s. 16, 20.
  17. Bret 2015 ↓, s. 22.
  18. Bret 2015 ↓, s. 20.
  19. Bret 2015 ↓, s. 22–23.
  20. a b c Bret 2015 ↓, s. 23.
  21. a b Swenson 1997 ↓, s. 32.
  22. Bret 2015 ↓, s. 24–25.
  23. Bret 2015 ↓, s. 25.
  24. a b c Bret 2015 ↓, s. 26.
  25. a b Bret 2015 ↓, s. 28.
  26. a b Bret 2015 ↓, s. 29.
  27. Bret 2015 ↓, s. 30.
  28. a b c Bret 2015 ↓, s. 31.
  29. Bret 2015 ↓, s. 32.
  30. a b c Bret 2015 ↓, s. 33.
  31. Paris 1994 ↓, s. 34.
  32. a b c Bret 2015 ↓, s. 37.
  33. Bret 2015 ↓, s. 45.
  34. Bret 2015 ↓, s. 38.
  35. a b c Bret 2015 ↓, s. 39.
  36. a b Bret 2015 ↓, s. 41.
  37. Swenson 1997 ↓, s. 71.
  38. Swenson 1997 ↓, s. 50; Bret 2015 ↓, s. 43.
  39. Bret 2015 ↓, s. 50.
  40. Bret 2015 ↓, s. 53.
  41. Paris 1994 ↓, s. 54–61; Bret 2015 ↓, s. 46
  42. Bret 2015 ↓, s. 52.
  43. a b Bret 2015 ↓, s. 54.
  44. a b Bret 2015 ↓, s. 55.
  45. Bret 2015 ↓, s. 59.
  46. Bret 2015 ↓, s. 61.
  47. a b c Bret 2015 ↓, s. 62.
  48. a b Bret 2015 ↓, s. 64.
  49. Bret 2015 ↓, s. 64–65.
  50. Bret 2015 ↓, s. 72–73.
  51. a b Bret 2015 ↓, s. 67.
  52. Vieira 2005 ↓, s. 9.
  53. Bret 2015 ↓, s. 68–69.
  54. Bret 2015 ↓, s. 76.
  55. Bret 2015 ↓, s. 77.
  56. a b Bret 2015 ↓, s. 78.
  57. a b Bret 2015 ↓, s. 82.
  58. Bret 2015 ↓, s. 79, 261.
  59. a b Bret 2015 ↓, s. 83.
  60. a b Bret 2015 ↓, s. 84.
  61. Bret 2015 ↓, s. 87.
  62. Bret 2015 ↓, s. 87–88.
  63. a b Bret 2015 ↓, s. 90.
  64. Bret 2015 ↓, s. 89–90.
  65. Paris 1994 ↓, s. 94; Swenson 1997 ↓, s. 85
  66. Bret 2015 ↓, s. 94.
  67. Bret 2015 ↓, s. 94–95.
  68. Bret 2015 ↓, s. 95–96.
  69. Bret 2015 ↓, s. 96.
  70. Bret 2015 ↓, s. 96–97, 99–100, 102.
  71. Bret 2015 ↓, s. 97.
  72. Bret 2015 ↓, s. 98.
  73. Bret 2015 ↓, s. 103.
  74. Bret 2015 ↓, s. 103–104.
  75. Bret 2015 ↓, s. 105.
  76. a b Bret 2015 ↓, s. 107.
  77. Swenson 1997 ↓, s. 112.
  78. a b Bret 2015 ↓, s. 108.
  79. Bret 2015 ↓, s. 105–106.
  80. Bret 2015 ↓, s. 110.
  81. Bret 2015 ↓, s. 116.
  82. Bret 2015 ↓, s. 117.
  83. Bret 2015 ↓, s. 117–118.
  84. Bret 2015 ↓, s. 120.
  85. Bret 2015 ↓, s. 120–121.
  86. a b Bret 2015 ↓, s. 121.
  87. Bret 2015 ↓, s. 1341–135.
  88. Vieira 2005 ↓, s. 38.
  89. Bret 2015 ↓, s. 135.
  90. a b Bret 2015 ↓, s. 138.
  91. Bret 2015 ↓, s. 138–139.
  92. a b c d Bret 2015 ↓, s. 146.
  93. Bret 2015 ↓, s. 145.
  94. Bret 2015 ↓, s. 147.
  95. Bret 2015 ↓, s. 149–150, 153.
  96. Bret 2015 ↓, s. 142.
  97. Bret 2015 ↓, s. 150.
  98. Bret 2015 ↓, s. 155–156.
  99. Bret 2015 ↓, s. 158–159.
  100. Bret 2015 ↓, s. 162.
  101. a b Bret 2015 ↓, s. 163.
  102. Bret 2015 ↓, s. 164.
  103. Bret 2015 ↓, s. 165–166.
  104. Bret 2015 ↓, s. 167.
  105. Bret 2015 ↓, s. 172–173.
  106. Bret 2015 ↓, s. 172.
  107. a b Bret 2015 ↓, s. 177.
  108. Bret 2015 ↓, s. 177–178.
  109. Bret 2015 ↓, s. 178–179.
  110. Bret 2015 ↓, s. 179.
  111. Bret 2015 ↓, s. 183.
  112. Swenson 1997 ↓, s. 193.
  113. Bret 2015 ↓, s. 188–189.
  114. Bret 2015 ↓, s. 190.
  115. Bret 2015 ↓, s. 192.
  116. Bret 2015 ↓, s. 206–207.
  117. Bret 2015 ↓, s. 209–210.
  118. Bret 2015 ↓, s. 221–222.
  119. Bret 2015 ↓, s. 221.
  120. Bret 2015 ↓, s. 226.
  121. a b Bret 2015 ↓, s. 232–233.
  122. Bret 2015 ↓, s. 232.
  123. a b Bret 2015 ↓, s. 255.
  124. Paris 1994 ↓, s. 570; Vieira 2005 ↓, s. 118.
  125. Bret 2015 ↓, s. 238.
  126. Bret 2015 ↓, s. 239.
  127. Bret 2015 ↓, s. 240.
  128. Vieira 2005 ↓, s. 111; Bret 2015 ↓, s. 242
  129. a b Bret 2015 ↓, s. 244.
  130. Bret 2015 ↓, s. 245.
  131. Bret 2015 ↓, s. 252–253.
  132. a b Bret 2015 ↓, s. 253.
  133. Bret 2015 ↓, s. 256.
  134. Bret 2015 ↓, s. 257.
  135. Bret 2015 ↓, s. 259–260.
  136. Bret 2015 ↓, s. 260.
  137. Bret 2015 ↓, s. 263–264.
  138. Bret 2015 ↓, s. 264.
  139. Bret 2015 ↓, s. 270.
  140. Bret 2015 ↓, s. 268.
  141. Bret 2015 ↓, s. 274–275.
  142. a b c Bret 2015 ↓, s. 275.
  143. Bret 2015 ↓, s. 276.
  144. Bret 2015 ↓, s. 281.
  145. a b Bret 2015 ↓, s. 282.
  146. Bret 2015 ↓, s. 282–283.
  147. a b Bret 2015 ↓, s. 284.
  148. Bret 2015 ↓, s. 285–286.
  149. Bret 2015 ↓, s. 286.
  150. Bret 2015 ↓, s. 291–292.
  151. a b Bret 2015 ↓, s. 296.
  152. Bret 2015 ↓, s. 297.
  153. Paris 1994 ↓, s. 284; Swenson 1997 ↓, s. 244.
  154. Bret 2015 ↓, s. 299, 300–301.
  155. Bret 2015 ↓, s. 301.
  156. Bret 2015 ↓, s. 306.
  157. Bret 2015 ↓, s. 307, 309, 311.
  158. Bret 2015 ↓, s. 323–325.
  159. Vieira 2005 ↓, s. 181, 183.
  160. a b Bret 2015 ↓, s. 327.
  161. Bret 2015 ↓, s. 325.
  162. a b Swenson 1997 ↓, s. 316.
  163. Bret 2015 ↓, s. 335–336.
  164. Bret 2015 ↓, s. 326.
  165. Bret 2015 ↓, s. 338.
  166. Bret 2015 ↓, s. 342–343.
  167. Bret 2015 ↓, s. 340, 347–348.
  168. a b c Bret 2015 ↓, s. 349.
  169. Vieira 2005 ↓, s. 207–210.
  170. a b Bret 2015 ↓, s. 350.
  171. a b Bret 2015 ↓, s. 351.
  172. Bret 2015 ↓, s. 351–352.
  173. Paris 1994 ↓, s. 172.
  174. Bret 2015 ↓, s. 354–355.
  175. Paris 1994 ↓, s. 571.
  176. Vieira 2005 ↓, s. 216.
  177. Bret 2015 ↓, s. 355.
  178. Bret 2015 ↓, s. 356.
  179. Bret 2015 ↓, s. 362–363.
  180. Bret 2015 ↓, s. 362.
  181. Bret 2015 ↓, s. 366.
  182. Bret 2015 ↓, s. 371.
  183. Bret 2015 ↓, s. 371–372.
  184. a b c d Bret 2015 ↓, s. 372.
  185. Bret 2015 ↓, s. 374–375.
  186. Bret 2015 ↓, s. 375.
  187. a b c Bret 2015 ↓, s. 376.
  188. Bret 2015 ↓, s. 378.
  189. Bret 2015 ↓, s. 382–383.
  190. Bret 2015 ↓, s. 383.
  191. Bret 2015 ↓, s. 389.
  192. Bret 2015 ↓, s. 394.
  193. a b c Bret 2015 ↓, s. 397.
  194. a b Bret 2015 ↓, s. 398.
  195. a b Bret 2015 ↓, s. 399.
  196. a b Bret 2015 ↓, s. 400.
  197. a b Bret 2015 ↓, s. 406.
  198. Bret 2015 ↓, s. 406–407.
  199. a b c Bret 2015 ↓, s. 407.
  200. Bret 2015 ↓, s. 412.
  201. Bret 2015 ↓, s. 413.
  202. Bret 2015 ↓, s. 416–417.
  203. Bret 2015 ↓, s. 418–420.
  204. Bret 2015 ↓, s. 430.
  205. Bret 2015 ↓, s. 436.
  206. Bret 2015 ↓, s. 413–417.
  207. Bret 2015 ↓, s. 420.
  208. Bret 2015 ↓, s. 420–421.
  209. Bret 2015 ↓, s. 421–422.
  210. a b Bret 2015 ↓, s. 422.
  211. Bret 2015 ↓, s. 424–426.
  212. a b Bret 2015 ↓, s. 427.
  213. a b c d e Bret 2015 ↓, s. 428.
  214. Bret 2015 ↓, s. 429.
  215. Bret 2015 ↓, s. 430–431.
  216. Paris 1994 ↓, s. 573.
  217. a b Bret 2015 ↓, s. 432.
  218. Bret 2015 ↓, s. 462–463.
  219. Paris 1994 ↓, s. 381.
  220. Bret 2015 ↓, s. 433.
  221. Bret 2015 ↓, s. 434.
  222. Vieira 2005 ↓, s. 268.
  223. Bret 2015 ↓, s. 435–436.
  224. a b c Bret 2015 ↓, s. 437.
  225. Bret 2015 ↓, s. 448.
  226. Bret 2015 ↓, s. 449.
  227. Bret 2015 ↓, s. 451–452.
  228. Swenson 1997 ↓, s. 462.
  229. a b c d Bret 2015 ↓, s. 452.
  230. Bret 2015 ↓, s. 453–454.
  231. Paris 1994 ↓, s. 426; Bret 2015 ↓, s. 455–459.
  232. Bret 2015 ↓, s. 459.
  233. a b Bret 2015 ↓, s. 460.
  234. Swenson 1997 ↓, s. 506.
  235. a b c Bret 2015 ↓, s. 465.
  236. Bret 2015 ↓, s. 467.
  237. a b Bret 2015 ↓, s. 468.
  238. Bret 2015 ↓, s. 469.
  239. a b c d Bret 2015 ↓, s. 474.
  240. Paris 1994 ↓, s. 460; Swenson 1997 ↓, s. 541.
  241. Bret 2015 ↓, s. 473–474.
  242. Bret 2015 ↓, s. 476.
  243. Bret 2015 ↓, s. 476–477.
  244. a b c Bret 2015 ↓, s. 477.
  245. Swenson 1997 ↓, s. 549; Bret 2015 ↓, s. 483.
  246. a b c Bret 2015 ↓, s. 486.
  247. Bret 2015 ↓, s. 486–487.
  248. Bret 2015 ↓, s. 487.
  249. Paris 1994 ↓, s. 541; Bret 2015 ↓, s. 488.
  250. a b c Bret 2015 ↓, s. 489.
  251. a b c Bret 2015 ↓, s. 491.
  252. Bret 2015 ↓, s. 490.
  253. Paris 1994 ↓, s. 540.
  254. Bret 2015 ↓, s. 20–21.
  255. Bret 2015 ↓, s. 41–44.
  256. Bret 2015 ↓, s. 135, 227.
  257. Bret 2015 ↓, s. 199.
  258. Bret 2015 ↓, s. 450.
  259. Bret 2015 ↓, s. 203.
  260. Bret 2015 ↓, s. 196, 217, 229, 312, 338–339.
  261. Bret 2015 ↓, s. 291–292, 385.
  262. Bret 2015 ↓, s. 287.
  263. Bret 2015 ↓, s. 464.
  264. a b c Bret 2015 ↓, s. 10.
  265. Paris 1994 ↓, s. 5, 57, 156–158.
  266. a b c Paris 1994 ↓, s. 506.
  267. Swenson 1997 ↓, s. 526.
  268. Swenson 1997 ↓, s. 426–427, 530.
  269. Bret 2015 ↓, s. 410–411, 479.
  270. Paris 1994 ↓, s. 495–505.
  271. Paris 1994 ↓, s. 249; Vieira 2005 ↓, s. 134–136.
  272. a b Bret 2015 ↓, s. 42.
  273. Bret 2015 ↓, s. 33–34.
  274. Bret 2015 ↓, s. 74–75.
  275. Bret 2015 ↓, s. 97–98.
  276. Bret 2015 ↓, s. 121, 150, 179, 325.
  277. Bret 2015 ↓, s. 118, 121.
  278. Bret 2015 ↓, s. 119, 122, 124–125, 147–148.
  279. Bret 2015 ↓, s. 313, 358, 394–395.
  280. Bret 2015 ↓, s. 140–143, 152.
  281. Bret 2015 ↓, s. 211.
  282. Swenson 1997 ↓, s. 122–127, 129–135.
  283. Bret 2015 ↓, s. 153.
  284. Paris 1994 ↓, s. 251–255; Vieira 2005 ↓, s. 26; Bret 2015 ↓, s. 186–188.
  285. Bret 2015 ↓, s. 197.
  286. Bret 2015 ↓, s. 212–213.
  287. Bret 2015 ↓, s. 247–248.
  288. Bret 2015 ↓, s. 271.
  289. Paris 1994 ↓, s. 264; Swenson 1997 ↓, s. 381, 511.
  290. Bret 2015 ↓, s. 337.
  291. Paris 1994 ↓, s. 349–351, 353–355; Swenson 1997 ↓, s. 368–382.
  292. Bret 2015 ↓, s. 385–387, 390–393.
  293. Bret 2015 ↓, s. 439–440.
  294. Swenson 1997 ↓, s. 414–415.
  295. Paris 1994 ↓, s. 404–409; Swenson 1997 ↓, s. 457–460.
  296. Bret 2015 ↓, s. 442.
  297. Bret 2015 ↓, s. 519–527.
  298. QP Money Making Stars All Years (ang.). [dostęp 2019-04-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-08-06)].
  299. Greta Garbo Movies – Ultimate Movie Rankings (ang.). [dostęp 2019-04-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-04-12)].
  300. Complete National Film Registry Listing (ang.). Biblioteka Kongresu. [dostęp 2019-04-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-15)].
  301. Bret 2015 ↓, s. 488.
  302. Paris 1994 ↓, s. 4; Vieira 2005 ↓, s. 6.
  303. Swenson 1997 ↓, s. 406; Vieira 2005 ↓, s. 7.
  304. Ephraim Katz: The Film Encyclopedia: The Complete Guide to Film and the Film Industry. Thomas Y. Crowell Co., 1979, s. 465. ISBN 978-0-690-01204-0. (ang.)
  305. Swenson 1997 ↓, s. 357.
  306. Bret 2015 ↓, s. 9.
  307. Vieira 2005 ↓, s. 6–8.
  308. Andrew Sarris: You Ain’t Heard Nothin’ Yet: The American Talking Film – History and Memory, 1927–1949. Oxford University Press, 1998, s. 374. ISBN 0-19-513426-5. (ang.)
  309. Greta Garbo : Hollywood Walk of Fame (ang.). [dostęp 2019-04-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-02-11)].
  310. Bret 2015 ↓, s. 482–483.
  311. Pamela Robertson: Guilty Pleasures: Feminist Camp from Mae West to Madonna. I.B. Tauris, 1996, s. 38. ISBN 978-1-86064-087-2. (ang.)
  312. Norris McWhirter: Guinness Book of World Records. Bantam Books, 1983, s. 276. ISBN 978-0-553-23111-3. (ang.)
  313. Bret 2015 ↓, s. 28–29.
  314. Matthew Hahn: The Animated Marx Brothers. BearManor Media, 2017, s. 30. ISBN 978-1629332253. (ang.)
  315. Bret 2015 ↓, s. 478.
  316. Cinema: Best of the Half-Century. „Time”. ISSN 0040-781X (ang.). [dostęp 2019-04-23]. [zarchiwizowane z adresu 2019-04-23]. 
  317. Charles Higham, Roy Moseley: Cary Grant: The Lonely Heart. Avon, 1990, s. xi. ISBN 978-0-380-71009-6. (ang.)
  318. Scott Vernon: The 100 Greatest Movie Stars of All Time (ang.). [dostęp 2019-04-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-06-30)].
  319. Bret 2015 ↓, s. 436–437, 527–528.
  320. Matthew Healey. Arts, Briefly; Another Garbo Role. „The New York Times”. ISSN 0362-4331 (ang.). [dostęp 2019-04-23]. [zarchiwizowane z adresu 2019-04-22]. 
  321. Sweden’s New Banknotes and Coins (ang.). Szwedzki Bank Narodowy. [dostęp 2019-04-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-11-27)].
  322. Bret 2015 ↓, s. 253, 372, 407.
  323. Bret 2015 ↓, s. 354, 372.
  324. Awards Granted by George Eastman House International Museum of Photography & Film (ang.). [dostęp 2019-04-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-04-12)].
  325. Garbo’s Awards (ang.). [dostęp 2019-04-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-04-23)].
  326. Bret 2015 ↓, s. 354.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]


© Materiał pochodzi z Wikipedia i jest na licencji GFDL

Losowe treści:

Wydarzenia

W Moskwie odsłonięto pierwszy w Rosji pomnik Jana Pawła II. Ma ponad 1,8 m wysokości i waży dwie tony.

Rocznice

1871 – zmarł Charles Babbage, angielski, matematyk i mechanik, twórca maszyny analitycznej

1976 – premiera filmu Brunet wieczorową porą

Muzyka

21 listopada ukaże się nowy singiel wokalistki zatytułowany "Marry The Night". Artystka zaprezentowała właśnie okładkę nowego singla. Na singlu usłyszymy także prawdopodobnie kilka remiksów. Jak zdradziła piosenkarka, "Marry The Night" opowiada o jej miłości do swojego rodzinnego miasta.

Sport

Adam Małysz zabierze do Maroka swoją żonę i córkę, które wystartują w rajdzie RMF Morocco Challenge - ta mocno zaskakująca wiadomość wywołała spore poruszenie w polskich mediach.