Ałtaj

Ten artykuł dotyczy systemu górskiego. Zobacz też: pozostałe znaczenia tego słowa.
Ałtaj
Ilustracja
Biełucha – najwyższy szczyt Ałtaju
Najwyższy szczyt Biełucha
(4506 m n.p.m.)
Długość ok. 2000 km
Kontynent Azja
Państwo  Rosja
 Kazachstan
 Mongolia
 Chiny
Mapa pasma górskiego
Ałtaj w Kazachstanie

Ałtaj (ros. Алтай; kaz. Алтай; mong. Алтайн нуруу, Altajn nuruu; chiń. upr. 阿尔泰山脉; pinyin: Ā’ěrtài Shānmài) – łańcuch górski w Azji Środkowej, na terytorium Rosji, Kazachstanu, Chin i Mongolii. Rozciąga się na długości ponad 2000 km od równin pustyni Gobi ku północnemu zachodowi, rozszerzając się w części zachodniej.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa gór pochodzi z języka mongolskiego od słowa "altan" (złoto) i formantu zaimkowego (–taj) – Altantaj, Alttaj, Altaj: "złotodajny", "tam gdzie jest złoto"; nazwa mongolska została zapożyczona do języka chińskiego (阿尔泰山脉, Ā’ěrtài Shānmài). Rozpowszechniona jest również opinia o pochodzeniu nazwy z języków tureckich ("alatau" – "pstre góry"), gdyż szczyty gór stanowią kompozycję białych lodowców, czarnych osypisk, zielonych łąk oraz szarych skał granitowych. Dawniej panowała opinia o pochodzeniu nazwy z tureckiego ("al" – "wysoka" i "taj" – "góra"), ale współczesne badania odrzucają tę wersję[1].

Podział[edytuj | edytuj kod]

Ałtaj dzieli się na trzy części:

  • Ałtaj właściwy (wysoki) – część północno-zachodnia rozczłonkowana na nieregularne pasma o układzie palczastym (Ałtaj Południowy, Góry Kałbińskie, Góry Katuńskie, Ülby, Sajlugem, Góry Czujskie, Góry Kurajskie, Iołgo i inne) poprzedzielane kotlinami śródgórskimi (m.in. Step Czujski) i dolinami rzek. Wznosi się średnio na wysokość 3,5–4 tys. m n.p.m., a najwyższe pasma mają rzeźbę alpejską. Najwyższy szczyt, Biełucha, osiąga wysokość 4506 m n.p.m.
  • Ałtaj Mongolski – część środkowa, złożona z równoległych pasm obniżających się ku południowemu wschodowi i przechodzących w słabo rozczłonkowany i na ogół niski Ałtaj Gobijski. Wznosi się średnio na wysokość 2–4 tys. m n.p.m. Najwyższy szczyt, Chujten, osiąga wysokość 4374 m n.p.m.
  • Ałtaj Gobijski – część wschodnia. Najwyższe partie posiadają rzeźbę alpejską, w niższym przeważają niewysokie, płaskie grzbiety o stromych stokach, pociętych wąwozami. Najwyższy szczyt, Ich Bogd uul, osiąga wysokość 3957 m n.p.m.

Geologia[edytuj | edytuj kod]

Ałtaj powstał w wyniku ruchów górotwórczych kaledońskich (część zachodnia – Ałtaj właściwy) i hercyńskich (część wschodnia – Ałtaj Mongolski i Gobijski). W następnych okresach dzięki procesom denudacyjnym powierzchnia została silnie zrównana. Odmłodzenie rzeźby nastąpiło dzięki wypiętrzeniu blokowemu w orogenezie alpejskiej oraz zlodowaceniu plejstoceńskiemu i silnej erozji. Góry zbudowane są z silnie sfałdowanych i zmetamorfizowanych skał krystalicznych (gnejsy, granitognejsy, łupki krystaliczne) i osadowych (skały węglanowe) oraz skał magmowych (wulkanity – lawy, tufy, brekcje wulkaniczne), tworzących się od proterozoiku po karbon, poprzecinanych intruzjami skał krystalicznych. W zapadliskach śródgórskich występują górnopaleozoiczne i dolnomezozoiczne utwory węglonośne oraz trzeciorzędowe skały osadowe.

W Ałtaju, zwłaszcza w Ałtaju Kruszcowym, występują liczne bogactwa mineralne: rudy cynku, ołowiu, rtęci, żelaza, miedzi, złota, metali rzadkich a także węgla kamiennego.

Klimat i przyroda[edytuj | edytuj kod]

Ałtaj leży w klimacie umiarkowanym chłodnym kontynentalnym, który jest dość surowy i cechuje się dużymi kontrastami termicznymi i opadowymi; występują mroźne zimy i krótkie, chłodne lata. Część wysokogórska (powyżej 1700–2400 m n.p.m.) pokryta jest łąkami i górską tundrą, niżej występują bogate lasy (około 70% powierzchni Ałtaju), które przechodzą w stepy, a na wschodzie w półpustynie. Granica wiecznego śniegu znajduje się na wysokości 2200–2300 m n.p.m. na zachodzie do 3000–3500 m n.p.m. na wschodzie. W najwyższych partiach pojawiają się liczne lodowce o łącznej powierzchni ok. 900 km². W górach występuje ponad 3000 jezior (głównie pochodzenia glacjalnego), a także liczne rzeki (obszar źródłowy Obu i Irtysza) o znacznych zasobach energii wodnej (ok. 13 mln kW).

Ałtaj dzieli się na trzy zasadnicze strefy przyrodnicze: stepy, lasy i piętro wysokogórskie[2].

Stepy[edytuj | edytuj kod]

Stepy stanowią osobne płaty (Ujmoński, Abajski, Kajski, Teńgiński i Ursulski) wkraczające klinami w piętro lasu, a charakter ich roślinności zależy od ich gleb i skał macierzystych. Królują czarnoziemy południowe i gleby ciemnokasztanowe z wysoką zawartością próchnicy (do 8%). Rzadsze są sołonczaki. Stepy zakwitają na krótko wczesną wiosną (jaskry, sasanki, zawilce i miłki). Na stepach kamienistych obficie rośnie traganek, ostrołódka i szarotka syberyjska, a na półpustynnych - mietelnik, Krascheninnikovia ceratoides, czy Parmelia vagans. Stepy położone w wyższych partiach górskich obfitują w pancerkę stepową (Panzeria lanata), która zawiera dużą ilość olejków eterycznych. Uprawiana jest wczesnodojrzewająca odmiana pszenicy, tzw. ujmonka[2].

Faunę stepów reprezentują: susły, kazarka rdzawa, żuraw stepowy i białorzytka płowa. Licznie występują dołczany[2].

Stepy wysokogórskie[edytuj | edytuj kod]

Występuje to ostry klimat, zimy są mroźne (do -48°C), wiatry silne, a pokrywa śnieżna mała, zwiewana (około 7 cm). Roślinność jest uboga, rozproszona i niskorosła, zbliżona do kamienistych stepów północnej Mongolii. Rosną tu m.in.: osetnica żwirowa (Stipa glareosa), Stipa splendens, Dontostemon perennis, traganek i Caragana bungei. Fauna tego piętra ma głównie cechy mongolskie. Charakterystyczne gatunki to gazela czarnoogonowa, gęś tybetańska, myszołów mongolski, pustynnik zwyczajny i śnieżka mongolska. Hodowane są jaki oraz sarłyki, czyli mieszańce krów i jaków[2].

Lasy[edytuj | edytuj kod]

Lasy pozbawione są rozleglejszych bagien, a runo jest obfitsze niż w tajdze. Królują limba, modrzew, jodła, świerk i sosna z domieszką brzozy i osiki. W Ałtaju Północno-Wschodnim dominuje tzw. czerń, czyli lasy świerkowo-jodłowo-limbowe zbliżone do syberyjskiej tajgi nizinnej, z którą się zlewają. Powyżej 700 m n.p.m. zanika sosna, powyżej 1500 m n.p.m. - brzoza, a najwyżej sięgają modrzew i limba (najwyżej rosnące limby zanotowano na wysokości 2580 m n.p.m.). Na dużej wysokości trafiają się brzozy niskie. Istotnym elementem krajobrazu są obszerne pogorzeliska (starsze i nowsze). Przetrzymują na nich najczęściej modrzewie. Limby częściowo pozostają w postaci pni, które w ciągu 30-40 lat butwieją i dopiero padają. Pogorzeliska zarasta w pierwszej kolejności trzcinnik, wierzbówka kiprzyca i malina. Następnie podrasta brzoza i osika, następnie jodły i świerki, a w końcu limba, które wspólnie zagłuszają brzozy i osiki[2].

Bardzo bujnymi ekosystemami są łąki śródleśne, gdzie obficie występuje zawilec żółty, zawilec błękitny, pełnik europejski i pełnik azjatycki. Charakterystyczne są tzw. bolszetrawja, czyli łąki bylinowe, praktycznie bez traw i darni. Rosną tu m.in. ostróżka wyniosła, tojad północny i inne selerowate, jak również fiołek trójbarwny oraz gwiazdnica wielkokwiatowa, która osiąga do metra wysokości[2].

Ze zwierząt w lasach żyje niedźwiedź brunatny, rosomak, kuna syberyjska, gronostaj, wiewiórka, polatucha, szczekuszka ałtajska, łoś, koziorożec, piżmowiec syberyjski, sarna i jeleń szlachetny. Z ptaków lasy zasiedla m.in. głuszec, jarząbek, kukułka, kukułka niema i orzechówka. W prześwietlonych lasach modrzewiowych żyje ponadto świergotek drzewny i paszkot[2].

Piętro wysokogórskie[edytuj | edytuj kod]

Piętro to w obrębie Ałtaju (od 1900 do 2400 m n.p.m.) charakteryzuje się zupełnym brakiem lasów, znacznym rozwojem łąk, zarośli brzóski polarnej oraz kobierca mchów i porostów. Występuje tu znaczne nasłonecznienie, duże wahania dobowych temperatur w lecie, znaczna siła wiatru i krótki okres wegetacyjny. Nocne przymrozki i opady śniegu zdarzają się w trakcie całego lata (głównie wieczorem i nocą, nawet do 25 cm). Pod koniec lipca pojawiają się pierwsze symptomy jesieni, a po początku września nastaje już głęboka jesień. W połowie września zalega już stała pokrywa śnieżna[2].

Rośliny rosnące w tym obszarze to 297 gatunków, w tym m.in.: goryczka ałtajska (Gentiana altaica), wierzba żyłkowana i tojad południowy. 39% gatunków jest wspólnych ze strefą arktyczną. Na łąkach wysokogórskich rosną krzewy alpejskie, a najbardziej typowe z nich to: polarna brzóska okrągłolistna (Betula rotundifolia), wierzba karłowata (Salix glauca), wierzba arktyczna, wiciokrzew kosmaty (Lonicera hispida) i porzeczka złota. Wysokość porostu na położonych wyżej łąkach alpejskich wynosi 20-60 cm. Są to łąki obfite, soczyste, liczne gatunkowo (30-40 gatunków na 100 m²)[2].

Powyżej łąk znajduje się podpiętro tundry wysokogórskiej, dzielącej się na trzy kolejne podpiętra:

Fauna wysokich gór jest różnorodna. Wypasają się tu sarny, jeleń szlachetny, łoś, piżmowiec syberyjski, koziorożec syberyjski i owca ałtajska. Na Płaskowyżu Czułyszmańskim żyją renifery. Gryzonie reprezentowane są m.in. przez Ochotona alpina alpina, szczekuszkę mongolską. Bobak ałtajski (Marmota baibacina baibacina) jest pozyskiwany dla futerek i aklimatyzowany był w Dagestanie oraz Baszkirii. Z lasów zachodzą tu niedźwiedź brunatny, lis i wilk. Rzadziej napotykany jest manul, kot stepowy, wilk górski, a najrzadziej irbis śnieżny. Z ptaków występują: pardwa, podróżniczek ałtajski (Cyanecula svecica), siwerniak, jer ałtajski oraz mornel. W tundrze kamienistej żyje ułar ałtajski, wrończyk, wieszczek alpejski, śnieżka zwyczajna i płochacz pstry. Z owadów dużo jest trzmieli, much i muchówek[2].

W Republice Ałtaju utworzono w 1932 roku Rezerwat Ałtajski (pow. 881 238 ha). W 1998 roku góry Ałtaj zostały wpisane na listę Światowego Dziedzictwa Przyrody UNESCO, a w 2009 roku na listę rezerwatów biosfery.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Поспелов Евгений Михайлович: Географические названия мира. Топонимический словарь. Москва: АСТ, 2002. ISBN 5-17-001389-2.
  2. a b c d e f g h i j k S.P. Susłow, Geografia fizyczna azjatyckiej części ZSRR, PWN, Warszawa, 1961, s. 139-154

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. * Roman Biesiada, Tadeusz Lenczkowski, Lech Ratajski: Słownik Geografii ZSRR. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1974, s. 45–49.
  2. * Jerzy Makowski: Geografia fizyczna świata. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2008, s. 112. ISBN 978-83-01-14218-6.
  3. * Алтай (ros.). Большая Советская Энциклопедия. [dostęp 2011-11-24].

© Materiał pochodzi z Wikipedia i jest na licencji GFDL

Losowe treści:

Wydarzenia

W Moskwie odsłonięto pierwszy w Rosji pomnik Jana Pawła II. Ma ponad 1,8 m wysokości i waży dwie tony.

Rocznice

1871 – zmarł Charles Babbage, angielski, matematyk i mechanik, twórca maszyny analitycznej

1976 – premiera filmu Brunet wieczorową porą

Muzyka

21 listopada ukaże się nowy singiel wokalistki zatytułowany "Marry The Night". Artystka zaprezentowała właśnie okładkę nowego singla. Na singlu usłyszymy także prawdopodobnie kilka remiksów. Jak zdradziła piosenkarka, "Marry The Night" opowiada o jej miłości do swojego rodzinnego miasta.

Sport

Adam Małysz zabierze do Maroka swoją żonę i córkę, które wystartują w rajdzie RMF Morocco Challenge - ta mocno zaskakująca wiadomość wywołała spore poruszenie w polskich mediach.