(136108) Haumea

(136108) Haumea
Ilustracja
Zdjęcie z Kosmicznego Teleskopu Hubble’a
Odkrywca Mike Brown i in., José Ortiz i in.
Data odkrycia 7 marca 2003[1]
Numer kolejny 136108
Oznaczenie tymczasowe 2003 EL61
Charakterystyka orbity (J2000)
Przynależność
obiektu
obiekt transneptunowy[1],
rodzina planetoidy Haumea
Półoś wielka 43,29[1] au
Mimośród 0,1921[1]
Peryhelium 34,97[1] au
Aphelium 51,60[1] au
Okres obiegu
wokół Słońca
284,8[1] lat
Inklinacja 28,21[1]°
Charakterystyka fizyczna
Średnica ok. 1595[2] km
Masa (4,006 ± 0,040)[3] × 1021 kg
Średnia gęstość 1,757 – 1,885[4] g/cm3
Okres obrotu ok. 3,9154[1] h
Albedo 0,51[2]
Jasność absolutna ok. 0,2[1]m
Satelity naturalne 2 księżyce:
Hiʻiaka i Namaka

(136108) Haumeaplaneta karłowata z Pasa Kuipera, należąca do grupy plutoidów, odkryta 7 marca 2003 roku.

Odkrycie i nazwa[edytuj | edytuj kod]

Choć odkrycie ogłoszono 29 lipca 2005 roku, Haumea została sfotografowana już w 1955 roku i odnaleziona pół wieku później na kliszach z Obserwatorium Palomar. Odkrycie zostało zgłoszone przez grupę José L. Ortiza z Obserwatorium Sierra Nevada w Hiszpanii, chociaż obiekt był obserwowany niezależnie przez grupę Mike'a Browna z Caltech w Stanach Zjednoczonych. Początkowo Brown uznał pierwszeństwo Ortiza, lecz sprawa stała się kontrowersyjna, kiedy pojawiły się wątpliwości, czy Ortiz nie wykorzystał danych zebranych przez grupę z Caltechu[5].

Kontrowersje wokół odkrycia przyspieszyły ogłoszenie dwóch innych odkryć zespołu Mike'a Browna – Makemake, którego średnica wynosi około 60% średnicy Plutona, oraz ciała o wielkości zbliżonej do Plutona – Eris.

17 września 2008 roku Międzynarodowa Unia Astronomiczna zakwalifikowała Haumeę jako planetę karłowatą i nadała jej obecną nazwę. Jej nazwa pochodzi od Haumei, bogini płodności i porodu w mitologii hawajskiej[6]. Wcześniej nosiła ona tymczasowe oznaczenie 2003 EL61, a także używana była nieoficjalna nazwa – „Santa” (Święty Mikołaj).

Orbita[edytuj | edytuj kod]

Orbity Haumei (żółta) i Plutona (czerwona)

(136108) Haumea obiega Słońce po orbicie o mimośrodzie 0,19 i nachyleniu do ekliptyki 28,2° w czasie ok. 285 lat. Średnia odległość tego ciała od Słońca wynosi 43,3 j.a. Początkowo Haumea została zaklasyfikowana do klasycznych obiektów Pasa Kuipera (cubewano)[7], ale później została skreślona z tej listy[8].

Rozmiary i właściwości fizyczne[edytuj | edytuj kod]

Artystyczna wizja Haumei i jej księżyców

Ciało to nie ma kształtu sferycznego, choć jego rozmiary i masa (ponad 30% masy (134340) Plutona) pozwalały, by w przeszłości uformowało się w obiekt prawie kulisty. Jednak bardzo szybki ruch obrotowy wokół najkrótszej osi (niespełna 4 godziny – jeden z najkrótszych spośród wszystkich ciał Układu Słonecznego o średnicach przekraczających 100 km) spowodował rozciągnięcie planetoidy. Według pomiarów przeprowadzonych za pomocą teleskopu Kecka miał to być obiekt o kształcie grubego cygara o rozmiarach ~1960×1518×996 (średnio 1500) km. Nowsze oszacowania mówią jednak o średnicy około 1595 km[2].

Przypuszcza się, że w okresie kształtowania się planet ta planetoida transneptunowa mogła wziąć udział w jakiejś ogromnej kosmicznej kolizji z innym ciałem niebieskim. Wtedy właśnie doszło do przyśpieszenia ruchu obrotowego i utworzenia satelitów tego obiektu oraz innych jeszcze ciał, które nie są już powiązane grawitacyjnie z Haumeą. Wskazuje na to odkrycie pięciu planetoid o orbitach zbliżonych do orbity Haumei, których symulacje orbit prowadzą do wspólnego dla tych obiektów punktu. Byłaby to pierwsza znaleziona w Pasie Kuipera rodzina planetoid powstała w trakcie jednej kosmicznej katastrofy.

Około 75% powierzchni Haumei jest pokryte lodem[9][10].

Naturalne satelity[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Księżyce Haumei.

Obserwacje z użyciem optyki adaptacyjnej wykazały, że (136108) Haumea ma dwa księżyce. Większy z nich – Hiʻiaka (tymczasowe oznaczenie: S/2005 (136108) 1) – obiega tę planetoidę po orbicie o mimośrodzie 0,05 w średniej odległości 49 100 km w ciągu 49,12 dni. Jego masa stanowi ok. 1% masy głównego ciała. Ma średnicę szacowaną na ok. 320 km[2]. Nazwa tego księżyca pochodzi od hawajskiej bogini o imieniu Hiʻiaka, jednej z córek Haumei. Wcześniej był on nieoficjalnie nazywany „Rudolph” (jeden z reniferów Świętego Mikołaja z wiersza A Visit from St. Nicholas).

Mniejszy księżyc – Namaka (tymczasowe oznaczenie: S/2005 (136108) 2) – krąży w średniej odległości 39 300 km w czasie 34,7 dnia. Orbity obydwu satelitów nachylone są względem siebie o ok. 40°. Jego średnica wyliczona na podstawie współczynnika odbijania światła wynosi ok. 160 km[2]. Jego nazwa pochodzi od Namaki, ducha wody zrodzonego z ciała Haumei. Księżyc ten był nieoficjalnie nazywany „Blitzen” (jeden z reniferów Świętego Mikołaja z wiersza A Visit from St. Nicholas).

Na podstawie obserwacji ruchów tych ciał obliczono masę układu, która wynosi ok. 4,0×1021 kg[3].

Pierścień[edytuj | edytuj kod]

W październiku 2017 poinformowano o odkryciu wokół Haumei pierścienia. Zaobserwowano go dzięki analizie zjawiska zakrycia gwiazdy przez Haumeę 21 stycznia 2017 roku[11].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j JPL Small-Body Database Browser: 136108 Haumea (2003 EL61) (ang.). 2019-05-12 last obs. used. [dostęp 2019-07-13].
  2. a b c d e Wm. Robert Johnston: List of Known Trans-Neptunian Objects (ang.). Johnston's Archive, 2019-05-25. [dostęp 2019-07-13].
  3. a b D. Ragozzine , M.E. Brown. Orbits and Masses of the Satellites of the Dwarf Planet Haumea = 2003 EL61. „The Astronomical Journal”. 137 (6), s. 4766, 2009. DOI: 10.1088/0004-6256/137/6/4766. arXiv:0903.4213. Bibcode2009AJ....137.4766R. 
  4. J.L. Ortiz i inni. The size, shape, density and ring of the dwarf planet Haumea from a stellar occultation. „Nature”. 550 (7675), s. 219–223, 2017. DOI: 10.1038/nature24051. Bibcode2017Natur.550..219O. 
  5. Michael E. Brown: The electronic trail of the discovery of 2003 EL61 (ang.). W: CalTech [on-line]. [dostęp 16.08.2006].
  6. News Release - IAU0807: IAU names fifth dwarf planet Haumea (ang.). IAU, 17 września 2008. [dostęp 18 września 2008].
  7. MPEC 2006-X45 : DISTANT MINOR PLANETS (2006 DEC. 21.0 TT). „Minor Planet Electronic Circular”, 2006-12-12. IAU. Minor Planet Center. 
  8. MPEC 2010-H75 : DISTANT MINOR PLANETS (2010 MAY 14.0 TT). „Minor Planet Electronic Circular”, 2010-04-30. IAU. Minor Planet Center. 
  9. Dwarf Planet Haumea Shines With Crystalline Ice, www.sciencedaily.com (ang.)
  10. High-contrast observations of (136108) Haumea, www.aanda.org (ang.)
  11. J.L. Ortiz i inni: The size, shape, density and ring of the dwarf planet Haumea from a stellar occultation (ang.). 2017-10-12.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]


 
(136107) 2003 EY58
(136108) Haumea  
(136109) 2003 FA22

© Materiał pochodzi z Wikipedia i jest na licencji GFDL

Losowe treści:

Wydarzenia

W Moskwie odsłonięto pierwszy w Rosji pomnik Jana Pawła II. Ma ponad 1,8 m wysokości i waży dwie tony.

Rocznice

1871 – zmarł Charles Babbage, angielski, matematyk i mechanik, twórca maszyny analitycznej

1976 – premiera filmu Brunet wieczorową porą

Muzyka

21 listopada ukaże się nowy singiel wokalistki zatytułowany "Marry The Night". Artystka zaprezentowała właśnie okładkę nowego singla. Na singlu usłyszymy także prawdopodobnie kilka remiksów. Jak zdradziła piosenkarka, "Marry The Night" opowiada o jej miłości do swojego rodzinnego miasta.

Sport

Adam Małysz zabierze do Maroka swoją żonę i córkę, które wystartują w rajdzie RMF Morocco Challenge - ta mocno zaskakująca wiadomość wywołała spore poruszenie w polskich mediach.